Het gulden vlies

Vijftien was de jonge blom die later bekend werd als Catharina de Grote, toen ze trouwde met de Russische troonopvolger. Margaretha van Parma was 14, Margaretha van Constantinopel was 13. Anna van Buren, de eerste vrouw van Willem van Oranje, was 18.

Koninginnen knikten in die tijd tevreden, wanneer hun oudste zoon met een jonge maagd voor het altaar stond. Een maagd was een veilige keus. Voor de toekomstige koning geen afgelikte boterhammen, alleen het puurste en zuiverste was goed genoeg. En uit dynastieke overwegingen kon je er vaak niet vroeg genoeg bij zijn om met een jonge prinses een handig land in te lijven of banden aan te knopen met een rijke familie. Goedkoper dan een oorlog. En het was slim de echtgenoten ja te laten zeggen voordat ze zo oud waren dat ze er een eigen mening op na hielden.

Dat de bruid van de toekomstige koning niet alleen in leeftijd en uitstraling maagdelijk was, maar ook in technisch opzicht, was in vroeger eeuwen vooral van dynastiek belang. De bruid mocht geen paard van Troje zijn, waarmee vreemd en vijandig zaad de koninklijke familie werd binnengehaald.

Het volk bekommerde zich doorgaans weinig om zakelijke overwegingen bij zo'n huwelijk. Het volk wilde een bloempje in de knop, geen roos waarvan de blaadjes al aan het verleppen zijn. En dat verleppen begint snel. ,,Als de dochters hier (in Parijs, red.) over de achttien jaren zijn minderen zij van dage tot dage'', schrijft Maria van Reigersberch, die ooit haar man Hugo in een boekenkist liet ontsnappen.

Tegenwoordig houden koningin-moeders hun hart juist vast als de toekomstige koning met een jonge maagd thuiskomt. ,,Is ze zeventien en ben jij haar eerste? Asjeblieft niet!'' Sinds het Diana-drama is een jonge deerne niet meer een veilige keus maar een risico-factor.

De alomtegenwoordigheid van het volk, dat via telelenzen van de roddelbladen bij wijze van spreken meekijkt tot in de koninklijke slaapkamer, stelt andere eisen aan een toekomstige koningin. Moest zij vroeger vooral onbe-dorven zijn, blank en puur, als teken van een schone lei, een nieuw begin, zodat het kanaal waarlangs de toekomstige koning zijn nageslacht verwekt nog door geen concurrent, vijand of toekomstige concurrent betreden was, tegenwoordig ziet de moeder van de toekomstige koning haar zoon het liefst naast een vrouw met enig verleden. Was vroeger een Isolde met de blanke handen de ideale schoondochter voor een prins, nu is dat een vrouw met eelt op de ziel en wat vuil onder de nagels, figuurlijk gesproken dan en natuurlijk ook weer niet te veel.

Een meisje zonder ervaring zomaar aan zo'n mediacircus blootstellen, dat is bijna misdadig. Zo'n fotomontage als in de Panorama van twee weken geleden, waarbij een schaars geklede Maxima in SBS6-pose op een motorfiets zit, daar moet je als prinses en toekomstige koningin om kunnen lachen. En dat doet een vrouw met een verleden wat gemakkelijker dan een onbeknabbeld blaadje.

Het zijn niet alleen de telelenzen die het profiel van de toekomstige koningin gewijzigd hebben. Het koningshuis verandert mee met de omgeving. Waar gewone stellen op steeds latere leeftijd het ja-woord geven, en zich geen zorgen maken over verminderde vruchtbaarheid, doen koninklijke echtparen niet voor hen onder.

Sophie Rhys-Jones was 33 toen ze met Edward trouwde, Laurentien Brinkhorst 34 bij haar huwelijk met Constantijn. Al zijn de huidige echtgenotes van prinsen niet bepaald jonge deernes, hun verleden wordt gefilterd. De Duitse student met wie Maxíma een appartement deelde was een zakelijke relatie. Hij bestaat niet meer.

Maagd-zijn moet ook niet al te technisch opgevat worden. Het is, net als in de tijd van Engelands virgin queen Elisabeth I uit de zestiende eeuw, meer een kwestie van uitstraling. Zo droeg zelfs de Noorse Mette-Marit bij haar huwelijk een bruidsjurk die een maagd zou sieren, ondanks het feit dat ze haar zoontje uit een eerdere relatie meenam naar de bruiloft.

,,Dat Noorse huwelijk is beslist grensverleggend'', vindt historica Maria Grever, als hoogleraar verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en de Katholieke Universiteit Nijmegen. Ze betwijfelt of een Mette-Marit het in Nederland gered zou hebben als kandidaat-koningin.

Er is meer veranderd sinds Anna van Buren en Catharina de Grote. Er wordt getrouwd uit liefde, en de afkomst van de nieuwe koningin speelt steeds minder een rol. Wel is haar leeftijd belangrijk, in verband met wat haar voornaamste taak is gebleven: zij dient voor wettig nageslacht te zorgen. Aan iemand van tegen de veertig heb je dan niet veel. Een Wallis Simpson - 35 en al tweemaal gescheiden toen ze Edward III van Engeland tegenkwam, 41 toen ze hem eindelijk huwde - was wat dat betreft geen goed idee.

De vorige keer dat een vrouw een toekomstige koning van Nederland huwde was in 1879, toen de 20-jarige prinses Emma het ja-woord gaf aan koning Willem III, bijna veertig jaar ouder. Zij was de opvolgster van de ongelukkige koningin Sophie, die de dag na haar 21ste verjaardag aan koning Willem haar ja-woord had gegeven en die na 38 mislukte huwelijksjaren in bitterheid stierf.

Met hun jeugd voldeden zowel So-phie als Emma op hun trouwdag aan het beeld van de reine jonkvrouw, dat vooral belangrijk werd toen de macht en bevoegdheden van de koning werden ingeperkt. De nieuwe grondwet regelde de ministeriële verantwoordelijkheid en de onschendbaarheid van de koning. ,,In de tijd van Willem III kreeg de koninklijke familie steeds meer een voorbeeldfunctie. Het gezin van de koning rond de nationale troon fungeerde als een Heilige Familie'', zegt Maria Grever.

Zij koppelt dit nieuwe beeld aan de politieke veranderingen in de negentiende eeuw. In Nederland hielden koningen na 1848 vooral het symbolische deel van hun functie over. Naast deze politieke verschuiving was er ook de verandering in seksuele moraal. Konden vrouwen als virgin queen Elisabeth I en Catharina de Grote zich minnaars veroorloven zonder dat dit hun gezag en positie wezenlijk aantastte, in de negentiende eeuw doet de dubbele moraal zijn intrede. Mannen konden zich nog wel wat permitteren, - de bastaarden van de diverse mannelijke leden van het koninklijk huis in Nederland zijn het bewijs - maar vrouwen, alle vrouwen, dus ook koninginnen, moesten zich kuis gedragen. Jonge, huwbare, vrouwen werden gechaperonneerd.

Maagdelijkheid kreeg een ander imago. Ging de maagdelijkheid van vrouwen als Elisabeth I, de koningin-maagd van Engeland, en Jeanne d'Arc vooral samen met hun strijdlustige instelling, de maagdelijkheid van de negentiende eeuw had iets huiselijks, iets van ingetogenheid en zelfbeheersing.

,,Vrouwelijke leiders uit de late Middeleeuwen en vroegmoderne tijd waren struis en daadkrachtig. Hun maagdelijkheid was ook verbonden met heiligheid. Elisabeth I zei dat ze gehuwd was met haar volk. Dat ze in de praktijk waarschijnlijk minnaars had, verhinderde haar niet zich te presenteren als maagd, door God geroepen tot een heilige taak'', schetst Grever.

Van prinsessen en koninginnen werd in de negentiende en twintigste eeuw verwacht dat ze zich onberispelijk gedroegen. Ze werden steeds gechaperonneerd, om iedere verdenking en misverstand te voorkomen. De maagd werd een reine jonkvrouw, met als belangrijke eigenschappen een vast karakter en puurheid.

De vrouw die met de toekomstige koning trouwde, moest haar loopbaan in ieder geval beginnen als reine jonkvrouw. Dat gold natuurlijk ook voor de regerende koningin. Maria Grever: ,,Toen de 18-jarige Wilhelmina als koningin werd ingehuldigd, in Amsterdam in 1898, had ze met haar ernst en jeugd een bijna mystieke uitstraling. Diverse politici lieten zich meeslepen door hun emoties en zagen in de jonge koningin een maagdelijke toverfee.''

Sinds de bevoegdheden van de koning en de koningin tot een minimum zijn teruggebracht, is hun uitstraling des te belangrijker geworden. ,,Bij die uitstraling hoort zelfbeheersing, beheersing van emoties en zeker ook zelfbeheersing in seksuele zin'', zo stelt Grever. Wat dit betreft werden aan koninginnen en andere vrouwelijke politieke leiders in de negentiende en twintigste eeuw veel hogere eisen gesteld dan in de periode daarvoor. ,,Daar hoorde natuurlijk ook de constitutionele plichtsbetrachting bij. De taak van Maxima is om haar echtgenoot in die zin te ondersteunen. Uitspraken in het openbaar die afbreuk doen aan de grondslag van de toestemmingswet getuigen niet van dat besef.''

De laatste reine jonkvrouw was Diana. Sinds het mislukken van haar huwelijk met prins Charles en de problemen die ze het Engelse koninklijk huis bezorgde, staan koninginnen niet meer te juichen wanneer hun zoon met een onervaren - maagdelijke - vrouw thuiskomt. Maxima Zorreguieta is niet het type van de reine jonkvrouw. Dankzij Diana werkt dit in haar voordeel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden