Het grote land dat verdween

Sovjet-unie | Zondag is het precies 25 jaar geleden dat de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken uiteen viel. De restanten van het communisme werden na 1991 ingeruild voor nieuw-Rusland. Is er heimwee?

Tot 1991 was de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken met recht een andere wereld. Een reis naar de Sovjet-Unie was voor een westerse bezoeker in veel opzichten een reis terug in de tijd. Je kon er de hele dag in de stad rondlopen met vijf roebel op zak. Basisprodukten waren goedkoop, al was de kwaliteit ook vaak belabberd. Plastic tasjes of dito verpakkingen waren er niet. Koekjes kreeg je in de winkel mee in een keurig papieren zakje. Positief neveneffect: geen plastic afvalbergen, die in de volgende decennia menig stadspark zouden ontsieren.

Er was schaarste. Sommige levensmiddelen waren vrijwel niet te krijgen en als ze toch ergens opdoken ontstond er onmiddellijk een lange rij, waarbij zich voor alle zekerheid prompt ook mensen aansloten die nog niet eens wisten wat er te koop was. Dat konden sinaasappelen zijn of bananen. Maar ook voor een krant moest je soms drie kwartier bij de kiosk in de rij staan, tot een busje ze vers van de pers kwam afleveren. De mensen snakten naar informatie, want de veranderingen gingen snel in de nadagen van de Sovjet-Unie. Kranten hadden nog miljoenenoplagen en drukten urenlange speeches van partijleiders integraal af.

Er was geen reclame. De straten oogden leeg en monotoon door het ontbreken van billboards en vitrines. Bij de meeste winkels kon je niet naar binnen kijken, je moest de drempel over om te zien wat er werkelijk te koop was. Etalages werden hooguit opgesierd met houten modellen van worsten of broden. Of die er ook daadwerkelijk waren, dat viel nog te bezien. De schappen in de buurtwinkel waren zo niet leeg, dan vaak gevuld met een enkel product, zoals grote glazen potten met troebel appelsap.

Geen klantenbinding

Restaurants waren evenzeer van de buitenwereld afgesloten en soms welhaast onneembare bastions. Zelfs als duidelijk was dat er plaats te over was, kreeg de argeloze bezoeker toch vaak te horen dat de zaak 'vol' was. Nadat de nodige roebelbiljetten waren verwisseld van eigenaar bleek er op miraculeuze wijze toch nog een tafeltje vrij. De bediening was er niet zelden grof. Klantenbinding was een nog onbekend woord.

Buitenlandse toeristen die dachten even ergens een kop koffie te pakken op een terras kwamen in die tijd bedrogen uit: terrassen waren er niet, je moest het doen met een glas thee of 'koffiedrank' in een straatcafé waar je aan kleine ronde tafeltjes alleen maar kon staan. Niet gemakkelijk, maar dat had een bedoeling: de klant moest snel weer vertrekken om plaats te maken voor de volgende, en vooral niet blijven hangen.

Het isolement van de Sovjet-Unie bleef tot het laatst een wezenskenmerk van het land. Gewoon naar Nederland bellen was er niet bij in die dagen. Draaide je een Nederlands of welk buitenlands nummer dan ook, dan hoorde je een lijzige vrouwenstem die zei dat je een telefoniste moest inschakelen. Bij haar kon je een gesprek aanvragen, waarna je met een beetje geluk binnen een uur werd teruggebeld voor een krakerige verbinding met het thuisland. Je kon ook met hetzelfde doel naar het postkantoor gaan, of van daar een telegram sturen, toen nog een van de snelste internationale communicatiemiddelen.

Buitenlandse kranten waren zelfs in miljoenensteden als Moskou en St. Petersburg nauwelijks verkrijgbaar, en verse al helemaal niet. Wie geluk had kon een Guardian of Sunday Times bemachtigen van enkele weken oud, soms ook De Telegraaf, het Algemeen Dagblad en De Rode Vaan, de krant van de Vlaamse communisten.

Snel open

De teloorgang van de Sovjet-Unie doorbrak het isolement onmiddellijk. De wereld opende zich, letterlijk, nadat de laatste resten van het IJzeren Gordijn definitief waren gevallen. Ineens werd het mogelijk rechtstreeks naar het buitenland te bellen. De telefonistes verdwenen als sneeuw voor de zon. Die buitenlandse kranten zijn er weliswaar nooit echt gekomen, alleen de International Herald Tribune was enige tijd verkrijgbaar. CNN was de eerste internationale televisiezender die Russische televisiekijkers aan hun aanvankelijk karige pakket konden toevoegen.

De Russische journalistiek werd volwassen. Journalisten werden luizen in de pels, leerden hoe ze politici het vuur na aan de schenen moesten leggen, bekwaamden zich in onderzoeksjournalistiek en kregen hun vuurdoop tijdens de eerste oorlog in Tsjetsjenië. Na de jaren negentig is de persvrijheid weer aanzienlijk beknot, maar zonder de censuur uit de Sovjettijd. En de oplagen van veel kranten zijn gekelderd. Ook omdat Russen - die zich ook graag 'meest lezende land ter wereld' noemden - steeds minder kranten en boeken lezen.

De jaren negentig waren zwaar voor de meeste Russische burgers, aanzienlijk lichter voor buitenlanders en Russen die de beschikking hadden over buitenlandse valuta. Door geldontwaarding verloren miljoenen burgers hun spaargeld. Het vrijgeven van de prijzen leidde tot volle winkels - en chaotische, spontane straatmarkten - maar ook tot astronomische prijzen die aanvankelijk maar weinigen zich konden veroorloven en vooral de oudere generatie schokten. Maffiageweld greep om zich heen en bezorgde Moskou een slechte naam, al raakte het de meeste burgers niet.

Tegelijkertijd ontstond er een middenstand. Mensen zetten eigen bedrijfjes op, leerden boekhouden. Het straatbeeld veranderde in snel tempo. Er kwamen reclameborden en etalages waar je naar binnen kon kijken. Sinds de jaren negentig is de welvaart toegenomen, wat zich vertaalde in een groeiend aantal auto's en dus ook files, die alleen al in Moskou kunnen oplopen tot meer dan 500 kilometer. Ook de samenstelling van het wagenpark veranderde. Volga's en Lada's maakten geleidelijk plaats voor buitenlandse merken, die tegenwoordig althans in de grote steden veruit in de meerderheid zijn. Opvallend is het grote aantal luxueuze automobielen in vergelijking met bijvoorbeeld Nederland, waarin zich de puissant rijke toplaag van Moskou verplaatst.

Nieuwe medische centra

Ook de medische zorg veranderde. Vroeger was iedereen - de partijelite uitgezonderd - veroordeeld tot de willekeur van de staatsziekenhuizen en poliklinieken, met vaak urenlange wachttijden. Gewoon even een afspraak maken met de dokter was er niet bij, tenzij je beschikte over de nodige informele contacten. In de jaren negentig verschenen de eerste commerciële medische centra, opgezet naar het voorbeeld van westerse ziekenhuizen, soms met buitenlandse artsen. Ook gewone ziekenhuizen en kraamklinieken kregen 'commerciële afdelingen', waar je als patiënt voor een bepaalde medische handeling een contract kon afsluiten. Dat leverde bijzondere 'privileges' op: aankomende of nieuwbakken vaders mochten de kraamafdeling op, wat in de Sovjettijd ongehoord was. Toen moesten de mannen buiten op straat blijven en wachten tot de trotse moeder het kind voor het raam omhoog hield.

De horeca bloeide op, niet alleen met exclusieve restaurants, maar - iets later - ook met cafés en de eerste straatterrassen, eerst nog met plastic stoelen en vaak vlak langs drukke wegen waar in Nederland niemand zou willen zitten. Nu zijn de verschillende koffieketens alomtegenwoordig. Langs uitvalswegen verrezen megalomane shoppingmalls compleet met ijsbanen. Je kunt er in de weekends over de hoofden lopen en er zo nodig een hele dag doorbrengen. Belangrijker, het winkelassortiment verbeterde ook buiten de stadscentra aanzienlijk.

De grotere boekhandels hebben tegenwoordig zo ongeveer alles. De tijden zijn voorbij dat je voor het betere boek en zeldzame uitgaven op zoek moest naar kleine, gespecialiseerde en altijd rommelige boekwinkeltjes die zich veelal in afgelegen kelderruimtes bevonden, maar die geleidelijk verdwenen omdat ze de huur niet meer konden opbrengen. De vroeger zo talrijke winkels voor tweedehands boeken, een karakteristieke stoffering van sommige straten, zijn goeddeels verleden tijd. Een van de laatsten der Mohikanen was het beroemde winkeltje voor medische literatuur in een zijstraat van de Tverskaja, de luxe winkelstraat in het centrum van Moskou. De sluiting van de winkel betekent het einde van een tijdperk.

Façade Moskou

Er is in een kwart eeuw veel verdwenen, maar ook veel bijgekomen. Nieuwe wijken, en in Moskou wolkenkrabbers. Kerken herrezen op dezelfde plaatsen waar ze ooit op last van de communistische machthebbers waren verwoest, of omgebouwd tot fabrieken of opslagplaatsen. Net als in Europese steden werden verlaten industrieterreinen omgetoverd tot broedplaatsen voor jong talent en creativiteit. Maar besef goed dat dit Moskou is, vanouds de al te rijk versierde etalage van Rusland. Net als de vroegere Sovjetvitrines is het een façade, waarachter nog een heel ander en armer Rusland schuilgaat. En daar is nog verrassend veel bij het oude gebleven.

lees verder op pagina 4

vervolg van pagina 3

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden