Het groene geloof van de klimatoloog

Beeld Anita Huisman

De feiten over klimaatverandering zijn hard, maar geven geven nooit 100 procent zekerheid. Daarom voelt klimaatwetenschapper Bart Kruijt veel voor het groene geloof.

Duurzaamheid is een nieuwe religie, zo luidde de conclusie van een analyse in 'Letter & Geest' van afgelopen week.

Toevallig volgde die analyse pal op een bespreking met onze 'club van Hemmen', waarin humanisten uit de omgeving van het Betuwse Hemmen op geregelde basis van gedachten wisselen over duurzaam leven en hoe je dat doet. We kwamen op het thema 'erin geloven of met de ratio handelen'.

Het grappige met humanisten is, dat als je het woord 'geloof' in hun midden dropt, er een explosie plaatsvindt. Nee zeg, geloof? Daar doen we niet aan! Ondertussen vinden we biologisch eten en het reduceren van onze ecologische voetafdruk wel heel belangrijk. Maar hoog oplopende discussies, bijvoorbeeld aangezwengeld door wetenschappers als Louise Fresco, laten zien dat er nog lang geen wetenschappelijke consensus is over of je nou beter onbespoten voedsel van dichtbij of efficiënt geproduceerd voedsel van ver weg kunt consumeren. En of een te grote voetafdruk betekent dat we die moeten reduceren of dat we juist de draagkracht van de aarde moeten vergroten.

'De soms iets te gezapige vijver van de seculiere duurzaamheidswereld'
Als we, als rechtgeaarde humanisten die de Ratio hoog hebben, gaan wachten op een sluitend bewijs, dan... nou ja dan zijn we zelf dood voordat we iets hebben bijgedragen aan een duurzame toekomst.

Dus gaan we kiezen voor waar we het meest in... geloven! Net zoals Willem Schoonen al stelt in zijn reactie op de analyse van Lodewijk Dros en Wilfred van de Poll. Als humanist die ook de lokale Vluchtheuvelkerk (Zetten) graag bezoekt, ben ik heel blij met de steen die zij werpen in de soms iets te gezapige vijver van de seculiere duurzaamheidswereld.

In die wereld gaan bij uitstek de nieuwste inzichtenuit de wetenschap samen met zowel fundamentele levensvragenals grote verhalen. Het inzicht, bijvoorbeeld, dat zeestromingen, de zuurgraad van de oceaan en regenwouden (waarover later meer) door klimaatverandering voor honderden tot duizenden jaren compleet kunnen veranderen, en dat dat in de aardgeschiedenis eerder regel dan uitzondering is geweest. En een vraag die daar speelt is waarom mensen toch overal en altijd maar meer lijken te willen, en te willen groeien. En het grote verhaal, ten slotte, dat we door eendrachtige internationale samenwerking een mooie, en unieke, plek voor alle mensen kunnen creëren.

Lang leve de vooruitgang
Jaffe Vink, in een reactie in hetzelfde nummer van 'Letter & Geest', gelooft in de Vooruitgang. Wetenschap en technologie hebben, zo betoogt hij, onze wereld eindeloos veel gezonder, veiliger, en mooier gemaakt. Waarom zouden we dan twijfelen aan ons vermogen ook in de toekomst al onze problemen op te lossen?

Hierbij redeneert Vink lineair: hij trekt ontwikkelingen uit het verleden door naar de toekomst, alsof ze voorspelbaar zijn en elkaar niet in de weg zitten.

Hierbij gaat hij voorbij aan wat nou juist tot de nieuwste en hotste ontwikkelingen in de wetenschap behoort: het inzicht dat daar waar veel factoren op elkaar inwerken, de wereld niet alleen fundamenteel chaotisch en onvoorspelbaar wordt, maar dat daar ook spontaan patronen in ontstaan die stabiel zijn en zichzelf in stand houden. Tot ze plotseling instorten en door andere patronen worden vervangen.

Iets wat op korte termijn stabiel en voorspelbaar lijkt, is dat op lange termijn vaak juist helemaal niet. Een overbekend voorbeeld is het weer: onvoorspelbaar als je meer dan vijf dagen vooruit wilt kijken, gekarakteriseerd door duidelijk herkenbare hoge- en lagedrukgebieden, maar die Elfstedentocht kan zomaar op het laatste moment niet doorgaan omdat een eerst onbetekenend depressietje uitgroeit tot een flinke plaaggeest.

Oceaanstromingen en het klimaat gedragen zich op een vergelijkbare manier, maar dan trager. Maar ook in de maatschappij en economie vind je zulk gedrag overal: modetrends, politieke ideologieën, godsdiensten en, ja, de duurzaamheidsbeweging scheppen ook een patroon dat zichzelf in stand houdt - of misschien: in stand houden moet, bij gebrek aan honderd procent zekerheid dat het goed is wat we doen. In de maatschappij geloven mensen ergens in, en dat leidt tot collectief gedrag en herkenbare patronen. In de atmosfeer, de oceaan en overal in de natuur vinden vergelijkbare, noodzakelijk zelfversterkende processen plaats, en het lijkt dan haast alsof ook de natuur 'gelooft' in zelfbehoud. Wiskundig komen die sociologische en natuurkundige processen op hetzelfde neer. Misschien dat ook de publieke opinie een kritisch omslagpunt moet bereiken, voordat we tot handelen overgaan om een rampzalig klimatologisch omslagpunt af te wenden.

De drijfveer voor ons bestaan
Apocalyptisch denken is van alle tijden. Misschien is die existentiële vrees wel een basale drijfveer voor ons bestaan, veroorzaakt door de fundamentele onvoorspelbaarheid van de wereld om ons heen. Het 'ondergangsdenken' en de apocalyptische waarschuwingen over 'ravijnen' waar we op afstevenen die in de duurzaamheidsbeweging de ronde doen, mogen associaties oproepen met noties die we uit de religie kennen, maar zijn, zoals we hierboven zagen, wel degelijk op harde wetenschap en koele wiskunde geïnspireerd.

Recentelijk won Marten Scheffer van Wageningen UR nog de Spinozaprijs met zijn baanbrekende onderzoek naar de 'kantelpunten' in zichzelf versterkende systemen. Ooit begon hij bij vertroebelde, stabiel vervuilde meren, die hij duurzaam schoonmaakte door ze leeg te vissen en daarmee een kantelpunt (de goede kant op) te forceren. Die meren bleken erg bruikbaar als metafoor voor al die systemen.

Mijn collega's en ik doen onderzoek naar de kans op kantelpunten in het Amazonegebied. De tropische regenwouden vormen een geliefd object van de duurzaamheidsbeweging. Niet onterecht, want het Amazonebos, van onschatbare waarde voor ons klimaat en onze genenpool, en thuis van zelforganiserende mensengemeenschappen die nog in harmonie met hun omgeving en elkaar leven, is waarschijnlijk een ecosysteem dat zichzelf in stand houdt. Veel van de regen die er valt, wordt waarschijnlijk vooral door de verdamping uit het bos zelf veroorzaakt. En waarschijnlijk wordt deze zelfvoorzienende kringloop bedreigd door klimaatveranderingen en ontbossing. Wordt het te warm, dan sterft het bos; kappen we het om, dan valt de kringloop stil. Dan hebben we een kantelpunt.

Wachten met handelen
Het Amazonebos is een zeer veerkrachtig systeem, maar waar ligt de grens van de veerkracht? En wat is de rol van boeren ter plekke, regeringen, en consumenten in Nederland? Waarschijnlijk zullen ze pas handelen als ze zekerheid hebben dat ze met hun gedragsveranderingen goed doen. Waarschijnlijk zijn daarvoor duidelijke beelden, mooie en tegelijkertijd afschrikwekkende verhalen nodig. Cynisch? Ik zeg waarschijnlijk, want we weten nog lang niet genoeg over de manier waarop klimaat, natuur en mensen op elkaar reageren in die regio. Zonder in details te treden: zelfs ons dure, EU-gefinancierde onderzoek zal geen definitieve zekerheid bieden of de Amazonebossen zullen verdwijnen of niet. Deze systemen laten zich nou eenmaal slecht voorspellen. Dus beperken we onze doelstelling tot het adviseren over waarschijnlijk goede richtingen in het beleid, en tot het ontwerpen van waarschuwingssystemen voor wanneer het fout gaat in de regio. Maar zonder de verhalen zal niemand gemotiveerd zijn naar ons te luisteren.

Minister Henk Kamp wil zekerheid over klimaatverandering, en heeft daartoe experts uitgenodigd om 'de feiten' op tafel te leggen. De vraag is of hij die zekerheid ooit kan krijgen. Misschien is het beter als hij de stukken leest en dan handelt op basis van zijn liberale overtuiging.

Is geloof nou nodig of niet om duurzaam te kunnen handelen en regeren? Verhelderend is de relativering van Pieter Geenen in zijn Dingeman-strip op 14 januari: mogen we ook gewoon lege flessen recyclen zonder de Aarde te aanbidden? Alweer is er geen eenduidig antwoord: we zitten immers zelf midden in een moeilijk voorspelbaar 'maatschappelijk krachtenveld'? Maar stiekem denk ik dat zelfs, of misschien zeker, de glasrecyclaars, waar ik ook mezelf toe reken, een heilig geloof aanhangen dat ze goed doen. Of het echt zin heeft? Geen idee!

Voor duurzaam handelen - ja, voor elk handelen - is kennis èn geloof nodig. Als we wachten tot we bewijs in handen hebben dat we een afgrond, een kantelpunt dus, naderen, kan het te laat zijn. Religieuze praat? Of wijsheid in bestuur?

'De Aarde redt zich wel'
Samenvattend: ondergangsdenken is beslist niet alleen op religieuze gevoelens gebaseerd, maar alleen met strikt rationele redeneringen zullen we de Amazone en de poolkappen niet redden en gaan we onze ecologische voetafdruk nooit eerlijk verdelen.

Ik kijk momenteel net een stapel examens na. Ik heb tweedejaars studenten gevraagd wat ze zouden hebben gezegd tegen een vriend die geloofde dat in december de wereld ten onder zou gaan, op basis van aanwijzingen uit de Mayakalender. 'De Aarde redt zich wel', is de teneur in de antwoorden, het leven de eerste miljard jaar ook nog wel - zelfs als er weer een komeet inslaat - dankzij de vele zelf-instandhoudende processen en ondanks de destructieve neigingen van Homo sapiens. Onze mensenmaatschappij zelf is heel wat fragieler, daar zijn ze het ook wel over eens. Maar een oude kalender zal haar echt niet ten val brengen. Een geruststelling.

De opdracht die deze studenten (de beleidsmakers van morgen) in hun leven krijgen is het herkennen en versterken van zelfinstandhoudende mechanismen in onze leefwereld en de maatschappij, liefst zonder dat dat tot dogmatisme leidt.

De steen die Lodewijk Dros en Wilfred van de Poll in de vijver wierpen, kan gevaarlijk zijn, polariserend. Als je 'geloof' illustreert met een catechismus, dan raak je gevoelige snaren bij hen die een knellend geloof de rug hebben toegekeerd. En dat zijn er nogal wat, vooral onder humanisten en atheïsten! Je stelt ze voor een dilemma: duurzaam leven wordt geassocieerd met iets waar ze allergisch voor zijn. Niet aan meedoen dus, 'geloof' is gevaarlijk, kunnen ze redeneren, want dat leidt tot dogmatisme.

Of groeit het dogmatisme ongemerkt als we niet erkennen dat we 'geloven'? Zelfs een atheïst moet uiteindelijk keuzes maken zonder zich op rationele feiten te kunnen baseren.

Kantelpunt: de boomstam breekt - niet geleidelijk, maar met een dreun, op het moment dat de krachten die op hem werken plots te veel worden.

Bart Kruijt (1959) is senior onderzoeker land-atmosfeer interacties. Hij bestudeert de veerkracht van het Amazonegebied. Docent Aardsysteemkunde Wageningen Universiteit.

Waar ligt de grens van de veerkracht van het Amazonebos?Beeld Bart Kruijt
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden