Het goede leven in plaats van sterke morele waarden

De morele ambivalentie tegenover een leven vol luxe die in het boek 'The Great Gatsby' van F. Scott Fitzgerald zo duidelijk aanwezig was, is geheel afwezig in de gelijknamige film. Is dit een teken van moreel verval? Vorige week lieten de resultaten van een enquête onder Amerikanen zien dat zij zeer pessimistisch zijn over de morele staat van hun land. 72 procent verwachtte verder verval, terwijl slechts 20 procent optimistisch was gestemd over de morele ontwikkeling van hun land.

En dit terwijl The Economist vindt dat er weinig reden tot klagen is in Amerika. Het moordcijfer is sinds 1991 gehalveerd en ook andere vormen van criminaliteit zijn afgenomen. Ook zijn er minder echtscheidingen, tienerzwangerschappen en abortussen. Zelfs het alcoholgebruik is iets afgenomen en het gebruik van illegale drugs is stabiel gebleven. Meer jongeren behalen een high school-diploma en er wordt meer aan goede doelen gegeven. Zelfs zaken waar Amerikanen zich druk over maken, zoals illegale immigratie en het begrotingstekort, zijn drastisch afgenomen.

Natuurlijk zijn er ook problemen. Zo is het aantal kinderen dat zonder beide ouders opgroeit toegenomen. Vier op de tien kinderen die geboren worden, zijn van niet-getrouwde moeders. Dat is in grote delen van Europa niet zo nadelig, maar in Amerika heeft de burgerlijke staat van de moeder een grote invloed op de ontwikkeling van de kinderen. Kinderen met ongetrouwde moeders hebben doorgaans te maken met meer hobbels. Tegelijkertijd is dit verbonden met de emancipatie van de vrouw. Want in vier van de tien Amerikaanse huishoudens met kinderen is de moeder de voornaamste kostwinner; twee derde van deze moeders is alleenstaand. Dit is een verviervoudiging sinds 1960.

Maar Amerikanen zien het verval niet in de grote en omstreden morele kwesties rond het homohuwelijk en abortus, maar in de omgangsvormen; kun je ervan op aan dat mensen goed, aardig en zorgzaam voor elkaar zijn? Het is vooral het gebrek aan respect of verdraagzaamheid dat door Amerikanen wordt gezien als het grootste teken van verval. In dit opzicht lijken zij op Nederlanders, die ook dergelijke zorgen hebben geuit.

Deze zorg lijkt bevestigd te worden door twee analyses. David Brooks van The New York Times verwijst naar onderzoek dat het woordgebruik van de afgelopen decennia heeft geanalyseerd in de boeken die zijn opgenomen in Google Books. Gemeenschappelijke termen zijn sinds 1960 steeds meer vervangen door individualistische termen, waarbij zinnen als 'I come first' steeds vaker werden gebruikt. Daarnaast bleken morele termen zoals eerlijkheid, geduld, medeleven en moed minder voor te komen. Het hoeft niet te verbazen dat beide ontwikkelingen werden waargenomen, want het morele is ook vaak geworteld in het gemeenschappelijke.

De tweede analyse is van A.O. Scott, filmrecensent van The New York Times. Hij recenseerde vier films, waaronder The Great Gatsby. Fitzgerald toonde in het boek uit 1925 fascinatie voor en afkeer van de wereld van luxe en rijkdom die werd nagejaagd door Gatsby. Maar volgens de recensent is die morele ambivalentie helemaal weg in de film en de andere die hij onder de loep nam. Dat de hoofdpersonen recht claimen op alle mooie dingen in het leven wordt helemaal niet geproblematiseerd. Scott schrijft: "Dit is een eerlijke reflectie op moderne waarden. Zo leven wij: gretig, afgunstig, oppervlakkig en in een staat van voortdurende, zelfrechtvaardigende begeerten."

Er is dus wel iets verschoven in de morele wereld waarin wij leven, niet alleen in Hollywood, of Amerika. Van een wereld waarin het belangrijk is om sterke morele waarden te hebben en waarin God of de natuur streng oordeelde, naar een morele wereld waarin je het goede leven verwacht.

Maakt dit uit? Historici als Bernard Wasserstein zien in de culturele uitingen van deze tijd nieuwe en in potentie gevaarlijke vormen van barbarij. Ik zie het eerder als bewijs van een samenleving die moreel op drift is, waarin mensen onzeker zijn over de morele kaders die ze zelf in huis hebben en nog meer over de morele kaders van hun buren. Het onbehagen dat hieruit voortvloeit kan geenszins worden opgelost door een heropleving van de economie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden