Het glazen oog van de meester

Met een gasbrander, rietje, passer en gekleurd glas maken ocularisten razendsnel op het lijf geschreven glazen ogen. Een van generatie op generatie doorgegeven vak.

'Waarom mensen een glazen oog nodig hebben? Er zijn allerlei oorzaken. Een glassplinter die in het oog vliegt. Een tak die in het oog zwiept. Een golfbal. Messen of scharen die uitschieten. Life is dangerous", zegt Christoph Müller-Uri, die zijn opsomming voortzet: "Een oogziekte. Een deurkruk die een kind in het oog raakt. En vuurwerk. Dat treft meestal volwassenen trouwens."

Müller-Uri is ocularist, maker van glazen oogprothesen. Een oud beroep, overgeleverd van vader op zoon, gebaseerd op meer dan honderd jaar oude technieken die grotendeels dezelfde zijn als toen zijn overgrootvader het familiebedrijf oprichtte in 1860. Het Duitse bedrijf, met hoofdkantoor in Wiesbaden, is het oudste instituut voor kunstogen in Europa en één van de grootste. In Nederland is de firma actief sinds 1882.

Het lijkt of je teruggaat in de tijd als je de behandelkamer binnenstapt van het Nederlandse filiaal, het Instituut voor kunstogen Müller Söhne in Bussum. De behandelkamer is modern en klinisch ingericht, maar de twee ocularisten zitten aan tafels op borsthoogte, vlak boven de suisende vlam van een gasbrander. Via een dun glazen rietje blazen ze de ogen groter en dan weer kleiner. Dunne staafjes gekleurd glas, tangetjes en een passertje liggen onder handbereik. De warmte van de vlam doet hun wangen rood aanlopen.

"Het is net als kerstballen blazen," grapt Christoph Müller-Uri (73) die al 54 jaar als ocularist werkt. Op de tafel voor hem kijken honderden glazen ogen ons aan. Als kerstballen in dozen.

Deze ronde kogels met verschillende iristekeningen worden door het bedrijf in Wiesbaden in oneindig veel kleuren geblazen. In Bussum en zestig andere steden in acht Europese landen waar het bedrijf actief is, worden de ogen ter plaatse op maat gemaakt. Want glazen ogen zijn niet rond en rollen niet weg als ze uit je oog vallen, zoals vaak gebeurt tekenfilms en strips.

Alice Müller-Uri (68), echtgenote en secretaresse van Müller-Uri: "Deze HF's oftewel halbfertige vormen het uitgangspunt. Hiervan maakt mijn man een oog in de juiste vorm."

"Tegenwoordig zijn de meeste kunstogen gemaakt van kunststof. Maar kunststof veroorzaakt vaak allergische reacties en is niet zo glad als glas. Bovendien zijn glazen ogen mooier, omdat ze meer glans en diepte hebben," legt Christoph Müller-Uri uit. "Een glazen oog heeft maar één nadeel, het kan stuk vallen." Via een glazen rietje blaast hij het oog groter en kleiner om de juiste dikte, vorm en grootte te verkrijgen.

"Nein, deze moet weg," zegt hij en legt het oog in een bakje naast hem. "Er zit een bobbeltje op. Ziet u dat?" Hij toont het exemplaar aan de fotograaf van Trouw, maar deze moet na lang turen bekennen dat hij geen bobbeltje kan ontdekken.

"Als hier een patiënt komt met een kunstoog, zie ik meteen wie het gemaakt heeft", zegt Müller-Uri, die niet alleen werkt met zijn passertje maar ook met zijn timmermansoog.

Zijn collega Carl-Heinz Wagner, die al veertig jaar ocularist is, kijkt naar de ogen van Yvonne Bos (25), die is binnengekomen. Hij werpt een korte blik op haar gezonde oog en kiest dan binnen enkele seconden een halffabrikaat uit, dat qua kleur en iristekening bij haar gezonde oog past.

Yvonne Bos is geboren met één oog. Waar haar andere oog moest zitten, was een lege holte. Ze heeft diverse operaties ondergaan. "De prothese die ik nu heb, zit niet lekker omdat ik vijf weken geleden geopereerd ben aan mijn oogholte," vertelt ze tegen Wagner. Hij neemt haar glazen oog uit met een soort lepeltje dat hij voorzichtig aan de onderkant achter het oog steekt. Daarna bekijkt hij de prothese aandachtig en blaast het halffabrikaat groter en kleiner, meet met zijn passertje en brengt uiteindelijk voorzichtig rode adertjes aan op het oog. Een proces dat in totaal ongeveer drie kwartier duurt. Bos kijkt intussen geduldig toe.

Als het glazen oog klaar is, doet Wagner het voorzichtig in een bakje. De prothese moet nu ongeveer een half uur in de koeloven.

"Einsetzen", zegt Wagner als Yvonne Bos weer binnen wordt geroepen. Wagner spoelt het oog af onder de kraan en brengt het daarna behendig in. "Knap hoor, precies de goeie kleur", zegt Bos als ze in de spiegel kijkt.

Dragers van een glazen oog moeten ongeveer om het jaar een nieuwe oogprothese. Baby's en kinderen vaker, omdat ze groeien. "De basisvorm van het oog blijft hetzelfde, maar de oogholte wordt groter omdat de spieren slapper worden en ook de kleur van het oog verandert. Meestal wordt je oog lichter naarmate je ouder wordt", vertelt Müller-Uri.

Maar ook het glazen oog slijt iets en wordt dof en ruw door stofjes en krasjes. "Werkt iemand in de bouw, waar meer stof is, dan gaat het oog minder lang mee", zegt de ocularist.

Hij herinnert zich dat er vroeger meer patiënten waren, onder meer door de Tweede Wereldoorlog. Door de komst van de autogordel, de airbag en de nieuwe generatie autoruiten die niet versplinteren is dat aantal verder gedaald. Het aantal bedrijfsongevallen is afgenomen door de strengere Arbowet. Aan de andere kant komt kanker vaker voor en worden mensen ouder. "Vroeger namen ze hun oogziekte mee het graf in", aldus Müller-Uri.

"Ik ben zelf ook de jongste niet meer", grinnikt hij. Het reizen tussen de verschillende spreekuren in Nederland en Duitsland valt hem soms zwaar. Zijn broer is al met pensioen. Het bedrijf telt momenteel twaalf ocularisten, waaronder zijn neef en nicht. In Wiesbaden is net de zoon van zijn neef begonnen met de zeven jaar durende interne opleiding. De zesde generatie.

'Ik krijg heel vaak te horen dat ik mooie ogen heb'
Leen Harteveld (51), Voorburg, installateur automatische deuren.

"Twaalf jaar geleden liep ik de trap af en zag ik ineens vreemde lijnen. Bleek ik een oogmelanoom te hebben, een tumor in mijn oog. De dag voor de operatie heb ik nog twintig pasfoto's laten maken. En heb ik nog een leuke film gezien, de laatste keer met twee ogen. In het begin kreeg ik tijdelijk een oog van kunststof. Toen ik naar het ziekenhuis moest om dat eruit te halen, kwamen mijn vrouw en ik in de file terecht. Een agent zag mij zitten met een lap voor mijn oog en toen ik vertelde dat mijn oog eruit moest, kregen we politie-escorte naar het ziekenhuis. Ik heb enorm respect voor de ocularist, want ik zie geen verschil tussen al die kleuren blauw die ze hebben liggen. En ik krijg heel vaak te horen: wat heb jij een mooie ogen!"

'Mijn glazen oog is een echt kunstwerk'
Mandy Avis (47) uit Almere, klinisch projectmanager in de farmaceutische sector.

"Ik was zeven jaar toen ik een tak in mijn oog kreeg. Van de pijn herinner ik me weinig, maar ik weet nog goed dat mijn omgeving heftig reageerde. De artsen wisten mijn oog te redden, dus dat zit er nog in, maar het is blind. Andere kinderen geloofden vaak niet dat ik een glazen oog had. Om het te bewijzen, tikte ik er dan tegen met mijn fietssleutel. Daarmee joeg ik ze de stuipen op het lijf. Dat doe ik nog wel eens bij collega's. Thuis loop ik rond zonder prothese, maar buiten doe ik mijn glazen oog in, omdat het anders te confronterend is voor mijn omgeving. Mijn glazen oog is een echt kunstwerk. Iedereen heeft twee verschillende ogen en loenst weleens. Nadeel is dat ik minder diepte zie met één oog. Maar toen ik een tijdje geleden mijn vaarbewijs wilde halen, bleek dat mijn ene goede oog beter ziet dan gemiddeld."

Ongeveer 1 op 1000
In Nederland draagt bijna één op de duizend mensen een glazen oog. Jaarlijks meten Müller-Uri en zijn collega's ongeveer 1600 ogen aan in ons land. Het merendeel van de patiënten is 65-plusser. Oogprothesen worden vergoed door de zorgverzekeraar. De prijs van zo'n glazen prothese is 400 euro.

'Op vakantie is er weleens een stuk gevallen in de wasbak'
Anne van Tuyl Kuipers (75) uit Heiloo, vrijwilligster.

"Hé Anne, wat heb jij aan je oog, vroeg de badjuffrouw in het zwembad een keer. Toen bleek dat ik vergeten was mijn glazen oog in te doen! Twaalf jaar geleden werd bij mij glaucoom of groene staar geconstateerd, een aandoening waarbij een verhoogde druk in de oogbal tot blindheid kan leiden. De operatie mislukte en toen moest ik een glazen oog. Hoe dat voelt? Je voelt er weinig van, want het glas neemt de warmte van het lichaam aan. Soms zit ie niet prettig en dan past de ocularist hem aan. Wel doe ik hem 's nachts uit. Dat hoeft niet, maar ik wil mijn oog rust geven. Het is toch een vreemd voorwerp.

"Ik heb altijd een reserve-exemplaar in mijn tas, in een klein plastic doosje. Op vakantie is er weleens één stuk gevallen, in de wastafel toen ik hem aan het afspoelen was. Naarmate je ouder wordt, komen er meer rode adertjes in je oog. Dus die maakt de ocularist ook in mijn glazen oog. Vind je dat niet knap?"

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden