Het geweld komt van vrijbuiters

Het aantal aanslagen op asielzoekerscentra neemt in Duitsland schrikbarend toe. Winnen extreem-rechtse groepen en populistische politici aan invloed?

De wijk Marzahn in Berlijn, een nieuwbouwwijk uit de tijd van de DDR. Aan de Landsberger Allee is een blok uit containers gebouwd waar spoedig 400 vluchtelingen zullen worden ondergebracht. Er was veel kritiek op het stadsbestuur, omdat de omwonenden er nauwelijks bij betrokken zijn geweest. Daarom was er, begin juli, een open dag, luttele dagen voordat de eerste vluchtelingen er hun intrek zouden nemen.

Er staat een tientallen meters lange rij te wachten voordat ze groepsgewijs naar binnen mogen om de benauwde kamertjes in de containers te bezichtigen. Aan de overkant van de stoep met wachtenden, gescheiden door een peloton agenten, staat een dertigtal neonazi's leuzen te roepen over criminelen, verkrachters en profiteurs van de sociale voorzieningen. Journalisten die hen benaderen om vragen te stellen, keren de schreeuwers hun rug toe.

De wachtenden zijn spraakzamer. Ze klagen erover dat zo'n opvangcentrum uitgerekend in hun arme wijk met goedkope flats is gepland. "Waarom bouwen ze zo'n containercomplex niet in een wijk met rijke mensen?"

Vlakbij het nieuwe opvangcentrum is ook een wijk met alleenstaande huisjes in privé- eigendom. Enkele eigenaren in onderhemd dribbelen rond met beveiligingsapparatuur en verklaren die aankoop met de opmerking dat vluchtelingen als dieren leven.

Tegengeluid

In Duitsland heerst een stemming waardoor sommigen menen alles over de binnenstromende asielzoekers te mogen roepen wat in hen opkomt, ook op sociale media. Tegelijk zijn er tal van tegengeluiden. Burgers, werkgevers, politici, beroemde persoonlijkheden verdringen zich in de media om hun afschuw en hun schaamte uit te spreken over de vele grove ontsporingen in de reacties op de toenemende aantallen asielzoekers.

Natuurlijk krijgen die ontsporingen in de nationale en internationale pers alle aandacht. Het zijn er veel. In de eerste helft van dit jaar zijn al 173 aanslagen op asielzoekerscentra gepleegd, meldde het ministerie van binnenlandse zaken. Een aantal centra in aanbouw ging in vlammen op, onder andere in Tröglitz, Meissen en Remchingen. Menselijke slachtoffers zijn er nog niet te betreuren geweest.

Overal waar asielzoekerscentra verrijzen, waar lege hotels, scholen, kazernes worden omgebouwd en containerblokken en tentenkampen uit de grond worden gestampt, duikt verzet op. Soms laat de plaatselijke bevolking zich meesleuren in de hetze tegen vreemdelingen, meestal niet. Maar waar het wel gebeurt, staan de journalisten rijen dik opgesteld om de opstand te documenteren.

Ressentiment en angst. De asielzoekers pakken de voorzieningen weg waarvan de omwonenden vinden dat ze er zelf al veel te karig mee zijn bedeeld. En ze vormen een bedreiging voor lijf en goed van degenen die het wel tot enige welvaart hebben gebracht. Op die dubbele bodem van onbehagen groeit het onkruid van het gewelddadige verzet. De rol van extreem-rechtse organisaties lijkt daarbij ondergeschikt te zijn.

Opportunisme

"Die aanslagen zijn hoe langer hoe meer het initiatief van enkelingen en kleine groepen", zegt Joschka Fröschner van het Bureau Slachtofferperspectief, dat zich over de slachtoffers van extreem-rechts geweld in de Oost-Duitse deelstaat Brandenburg ontfermt. "Er wordt veel gewezen op de rol van neonazistische organisaties als de NPD, maar de plegers van aanslagen zijn eerder ongeorganiseerde vrijbuiters dan aangestuurde partijleden."

Het is vooral opportunistisch geweld, geen systematisch geweld, zegt Fröschner. Hij wijst erop dat er ook steeds meer aanslagen zijn op organisaties die de vluchtelingen steunen. In het Saksische stadje Freital, een brandhaard van problemen, werd de auto van een politicus van de Linkspartij in brand gestoken. "In Nauen in Brandenburg werd dit jaar het partijbureau van de Linkspartij al acht keer aangevallen", zegt Fröschner.

Freital ligt vlakbij Dresden. Het oord werd in de jaren dertig van de vorige eeuw uit de grond gestampt als sociaal-democratische modelstad voor industriearbeiders. Het is inmiddels in haar tegendeel verkeerd. Nergens is de xenofobie in zo zuivere vorm aan te treffen als in het Saksische Freital. Wie bewoners ondervraagt over het asielzoekerscentrum ter plaatse, hoort: 'die vieren hier vakantie', 'profiteurs zijn het', 'ik ga 's avonds de straat niet meer op'.

Pegida

Freital is de plaats waar Lutz Bachmann woont, initiatiefnemer van de Pegida-beweging in Dresden. Vorig jaar herfst en begin dit jaar bracht hij tienduizenden mensen in de Saksische hoofdstad op de been om tegen de islamisering van Europa te protesteren. Inmiddels is de beweging aan interne strijd ten onder gegaan. Haar aanhang is tot een paar honderd geslonken.

Het lijkt extreem-rechtse organisaties steeds minder te lukken om de onvrede van de bevolking over het asielbeleid voor hun politieke doeleinden te gebruiken. Of ze zich nu gematigd opstellen, zoals de overblijfselen van de Alternative für Deutschland (AfD), of radicaal, zoals de PVV-kloon Die Rechte, hun politieke aanhang blijft verwaarloosbaar. Het xenofobe geweld is vooral spontaan en voedt zich uit onvrede met de officiële politiek.

"Van een pogromstemming als in de jaren negentig, toen opvanghuizen voor buitenlanders in brand vlogen en er slachtoffers vielen, is vooralsnog geen sprake", zegt Fröschner, die als slachtofferhelper toch als eerste alarm zou moeten slaan. "Anders dan toen staan nu bij aanslagen tal van burgers klaar om tegen vreemdelingenhaat te demonstreren en de vluchtelingen hulp te bieden. Hun aantallen overtreffen die van de neonazi's verre."

Politici vrezen herhaling van de jaren negentig

Het aantal mensen dat in Duitsland asiel aanvraagt, stijgt almaar. Dit eerste halve jaar waren er evenveel aanvragen als in het hele vorige jaar: 450.000. Dat aantal nadert dat van de jaren negentig van de vorige eeuw, toen tijdens de oorlogen op de Balkan talloze mensen in Duitsland een goed heenkomen zochten. Destijds leidde dat tot verhitte en deels beschamende politieke debatten. De politici van nu zijn bang voor een herhaling.

Destijds hadden politici, met name aan de rechterkant van de CDU, succes met hun campagnes tegen 'buitenlandse profiteurs van de sociale voorzieningen'. Nu probeert slechts een enkele politicus dat. Voorop loopt Horst Seehofer, leider van de Beierse christelijk-sociale unie CSU en coalitiepartner van Merkel in de federale regering. In geen interview dat Seehofer geeft, ontbreekt de zinsnede: 'het massieve misbruik van het asielrecht'.

Hij doelt daarbij op wat momenteel een pijnpunt is in het asielrecht. Hoe om te gaan met de asielaanvragen van mensen van de Balkan? Vorig jaar kwam zo'n 40 procent van het aantal asielzoekers uit het voormalige Joegoslavië, dit jaar lijkt het niet anders te zijn. Omdat hun landen van herkomst onlangs door het ministerie van buitenlandse zaken tot 'veilige landen' zijn verklaard, is hun kans op asiel echter nihil.

Nora Brezger van de Berlijnse Vluchtelingenraad is het niet eens met die uitsluiting van Balkan-mensen van het asielrecht. "Door landen als Servië, Macedonië en Bosnië-Herzegovina veilig te verklaren, hoeft men in de asielprocedure niet meer te luisteren naar de individuele vluchtmotieven van de aanvragers. Dan speelt het geen rol meer hoezeer vluchtende Roma hebben geleden onder de discriminatie in hun landen van herkomst."

De officiële politiek heeft inmiddels als feit geaccepteerd dat er een groot verschil bestaat tussen de asielaanvragen uit de veilige Balkanlanden en die uit landen als Syrië, Irak, Eritrea en Afghanistan. Horst Seehofer is als premier van Beieren van plan aparte opvangkampen in te richten voor de in zijn ogen kansloze asielaanvragers uit de Balkanlanden. Dan kunnen ze versneld worden teruggestuurd naar hun land van herkomst.

Asielzoekers bij binnenkomst indelen naar etnische herkomst, dat roept in Duitsland met zijn racistische verleden de nodige weerstanden op. De verontwaardiging in politiek Duitsland was dan ook groot. Maar de consensus groeit dat de asielzoekers uit de Balkanlanden een probleem vormen. Ze verstoppen de procedures. Syrische en Iraakse asielzoekers hebben in Berlijn zelfs al gedemonstreerd tegen de Balkanvluchtelingen, vertelt Brezger.

Sommige politici pleiten voor de herinvoering van de visumplicht voor Balkanlanden. Die zou asielzoekers afschrikken. In regeringskringen twijfelt men aan de effectiviteit daarvan. Daar denkt men eerder aan het uitbreiden van het aantal veilige herkomstlanden. Uit de drie Balkanlanden die men vorig jaar veilig verklaarde, is het aantal asielzoekers met 30 procent gedaald. Het aantal asielzoekers uit Albanië (niet veilig) is daarentegen verveelvoudigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden