Het gevoel van gemis

Henk van Woerden ontvangt vandaag de Frans Kellendonkprijs voor zijn oeuvre, waaronder zijn veelgeprezen roman 'Een mond vol glas'. De schrijver over nostalgie, zijn verlangen naar abstractie en de woede om een foute vader.

Iris Pronk

Bleek, Hollands licht valt door de ramen van zijn Amsterdamse atelier, de kraamzaal van een voormalig ziekenhuis. In zijn boeken brandt vaak de zon van de Afrikaanse Kaap. Schrijver, beeldend kunstenaar en zwerver Henk van Woerden (55) putte de stof voor zijn boeken tot nog toe uit zijn autobiografie. ,,Mijn leven is stof, zoals kleur stof is.'

Kleurrijk, on-Hollands is die stof: als jongetje emigreerde Van Woerden naar Zuid-Afrika, twaalf jaar later keerde hij voorgoed terug, getekend door apartheid, geweld, de 'kleurgrens'. Maar ook door de zeeolifant, het licht en de schoonheid van Zuid-Afrika en de eeuwige 'hunkering naar buitengaats'. In het recent verschenen 'Notities van een luchtfietser' gebruikt hij ook een ander stuk van zijn geschiedenis: de lang verzwegen nazi-sympathieën van zijn vader.

Het is een pijnlijk onderdeel van zijn persoonlijke verleden: een 'foute' vader, die in de Tweede Wereldoorlog vrijwillig tekende voor een baan als chauffeur bij het National-sozialistische Kraftfahrtkorps. In zijn Wehrmachtuniform paradeerde hij door Delft, enkele jaren voor de geboorte van zijn zoon.

,,Ik heb het als een wond gepresenteerd,' zegt Henk van Woerden. ,,Hoe anders had ik het moeten doen? Het is onzin om te zeggen dat het verleden niet zwart of wit maar grijs is. Dit kun je niet weg relativeren.' Dat heeft hij jaren lang wél - en tevergeefs - geprobeerd. Altijd was er een vermoeden, smeulend onder de bedekte verwijten die zijn oma naar zijn vaders hoofd slingerde.

Begin jaren tachtig kwam de confessie, bij een fles whisky, tijdens een van de laatste keren dat hij zijn vader zag. Van Woerden: ,,Ik heb hem dronken gevoerd, ontfutselde hem toen zijn verhaal. Details vertelde hij niet en ik stelde geen vragen. Ik kon de juiste vragen ook niet formuleren toen. Ik was geneigd om de geschiedenis te schrappen, te vergeven. Ach, dacht ik, daar doen die Nederlanders wel heel moeilijk over, maar het was toch een jeugdzonde?'

En toen kwam de brief van mevrouw Moesman, een oude vriendin van zijn vader, die graag bereid was om te praten. Uit 'Notities van een luchtfietser': ,,Puzzelstukjes? Lege plekken? Achter mevrouw Moesman schuilt narigheid. Geen lege maar een vuile plek.' Met haar foto's en jeugdherinneringen kwamen eindelijk de details waarmee Van Woerden het verhaal van zijn vader kon vormgeven.

Het resultaat is een subtiel en ontroerend palet van tegenstrijdige emoties. De woede komt het eerst in 'Notities van een luchtfietser': Woede kan in je uitzetten als een klomp deeg die ligt te rijzen. Dan volgt de schaamte: het geheim van de vader is nog niet verjaard, zijn zoon neemt het noodgedwongen van hem over. Hij durft er met niemand over te praten, voelt zich besmet. De ik-persoon morrelt in stilte aan het verleden van zijn dode vader, onderzoekt, wikt en oordeelt. En dan, haast onverwacht, treft hem toch ook medelijden: Blijf met je gore rotpoten van mijn vuile rotvader af!

Van Woerden: ,,Pas tijdens het schrijven van dit boek realiseerde ik me welke invloed het foute verleden van mijn vader op mij heeft gehad. Zoveel wendingen in mijn leven zijn hieruit voortgekomen.' De emigratie van het gezin naar Zuid-Afrika bijvoorbeeld, waarover Van Woerden in zijn debuutroman 'Moenie kyk nie' (1993) schreef. Want alleen blank Zuid-Afrika wilde een Nederlander 'met bewezen nazi-sympa thieën' graag verwelkomen.

Critici hebben weinig begrepen van 'Notities van een luchtfietser', vindt Van Woerden. Voor het eerst in zijn tienjarige schrijverscarrière zijn de recensies minder positief. Het genre - geen roman, geen reisjournaal maar proza - zit de recensenten dwars. 'Had hier nou een roman van gemaakt!', schreven ze over het verhaal over zijn vader. Zo'n verleden is toch een goudmijntje voor een schrijver? Maar Van Woerden piekert er niet over: ,,Ik heb dit verhaal heel bewust op deze manier en in dít boek gebruikt. Ik ben klaar met dit onderwerp, dit is precies wat ik wilde zeggen.'

,,Ik wilde een intiem boek maken, rechtstreeks gericht aan een geliefde met wie de lezer zich onmiddellijk kan identificeren', zegt Van Woerden. Die geliefde blijft achter, terwijl de ik-persoon zich als een Vliegende Hollander over de wereld beweegt. Hij voelt zich overal even thuis: in New York, in het niemandsland waar ooit de Twin Towers stonden. In de Zuid-Afrikaanse Drieankerbaai, waar een zeeolifant op krachten komt. Aan de Griekse kust, tijdens colleges aan Franse studenten in Nantes. Het boek is ook een onderzoek naar de herkomst van de heimwee. Van Woerden: ,,Mijn vader ligt begraven in Zuid-Engeland. Het graf van mijn moeder ligt in Zuid-Afrika. Vanuit het perspectief van deze geografische verwarring schrijf ik al mijn boeken.' Nu werkt hij aan een strak gecomponeerde roman, die zich zal afspelen in een hotel op Kreta. En die veel losser zal staan van zijn autobiografie.

In zijn 'stamland' Nederland voelt Van Woerden zich intussen steeds meer thuis: ,,Dat komt doordat Nederland steeds meer op Zuid-Afrika gaat lijken. De wereld sluipt hier eindelijk binnen. Amsterdam is kleurrijker, veelrassiger, platvloerser, gewelddadiger geworden, en dat ben ik gewend. In een monoculturele wereld voel ik me gauw buitengesloten.' Wat hem wel verbijstert is dat er in Nederland zo weinig interesse is voor het land van herkomst van migranten: ,,Weinig Nederlanders weten wat de ramadan nu precies betekent. Voor de positieve kanten van die andere culturen is nauwelijks enige interesse.'

Voor het werk van Van Woerden is in Nederland niet zoveel belangstelling. Zo werden van zijn veel geprezen roman 'Een mond vol glas' (1998) - een persoonlijk getoonzette reconstructie van de moord op Hendrik Verwoerd, de architect van de apartheid - in Nederland slechts 3000 exemplaren verkocht. In het buitenland is de waardering voor Van Woerdens werk veel groter: 'Een mond vol glas' is in tien talen vertaald en werd in Zuid-Afrika onderscheiden met een belangrijke literaire prijs.

Toch wordt Nederland voor Van Woerden een steeds vrolijker basis. Dankzij de groei van de allochtone bevolking. Vooral met de Turkse en Marokkaanse Nederlanders voelt hij zich verwant: ,,Wat je niet moet onderschatten is het niet-Westerse gevoelsleven van migranten. De jongeren hebben een gevoel van nostalgie en dat is een belangrijke bagage. Die nostalgie herken ik sterk. Als ik iets heb willen behandelen in mijn vier boeken dan is het dat: het gevoel van gemis.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden