Het gevecht van de transgender

Over de wereldtitel van Caster Semenya ontstond vorig jaar veel ophef. De Zuid-Afrikaanse werd ervan beticht geen 'echte vrouw' te zijn. (FOTO REUTERS) Beeld REUTERS

dordrecht – - Petra Verburg moest haar seksuele escapades maar ergens anders uiten. Het werd haar enkele jaren terug venijnig toegebeten op haar sportvereniging. Ze negeerde de opmerking wijselijk, maar vroeg zich wel verontwaardigd af wat haar transitie van man naar vrouw in hemelsnaam te maken had met seks?

Ze waren pijnlijk, alle negatieve reacties, maar de zegeningen van het ’vrouw worden’ wogen er tegenop. „Eindelijk kon ik mijn bewijsdrang laten varen en kon ik sporten zonder uit te zijn op status”, zegt ze. „Vroeger wilde ik altijd de beste zijn, of ik nu zwom, viste of surfte. Typisch mannelijk. Die denkwijze had ik mijzelf opgedrongen.”

Verburg liet zich niet wegjagen bij haar vereniging, maar wil toch alleen onder een gefingeerde naam in de krant. Ook heeft ze liever niet dat de aard van haar sport wordt genoemd. Uit angst voor scheve gezichten op de club. Open over hun problemen praten is er voor sportende transgenders niet bij.

De term transgender beschrijft iedereen die twijfels heeft over zijn geslacht. Het is een breder begrip dan transseksualiteit, dat slechts slaat op de transgenders die een geslachtsveranderende operatie hebben ondergaan. Agens Elling van het WHJ Mulier Instituut voor sportonderzoek interviewde een aantal van hen. Ze schreef er het boek ’Buitengewoon grensoverschrijdend’ over, dat deze maand verscheen. Het boek dient meer inzicht te geven in de problemen van transgender sporters. Want van acceptatie is nog geen sprake. Daarvoor lijkt de seksescheidslijn binnen sport nog te fundamenteel.

Het bleek vorig jaar maar weer, na de winst (op de 800 meter) van de Zuid-Afrikaanse hardloopster Caster Semenya op de WK atletiek in Berlijn. Waar de mannelijke sprintkoning, Usain Bolt, alom bewondering oogstte, was hoon en scepsis Semenya’s deel. Zij werd ervan beticht geen ’echte vrouw’ te zijn. Zelfs een seksetest, waarna Semenya weer gewoon mocht deelnemen aan vrouwenwedstrijden, kon de publieke discussie omtrent haar geslacht niet wegnemen. Transseksuele sporters lopen tegen hetzelfde probleem op. „Als zij niet getalenteerd zijn, is er meestal geen probleem”, weet Carolien van de Lagemaat, voorzitter van Transgender Netwerk Nederland. „Maar zodra ze winnen, ontstaat er ophef.”

Zo was er het geval van de Canadese downhill mountainbikester Michelle Dumaresq, die in 1996 een geslachtsveranderende operatie onderging. Zes jaar later kreeg ze van de Canadese wielerbond toestemming mee te doen aan de nationale vrouwencompetitie. In 2006 werd ze Canadees kampioen. Haar feestje werd echter ruw verstoord, doordat tijdens de huldiging de vriend van nummer twee Danika Schroeter het podium opsprong en zijn geliefde een T-shirt aantrok met de tekst: 100% vrouwelijke winnaar.

Het Internationaal Olympisch Comité (IOC) heeft in 2004 richtlijnen aanvaard die fysiek voordeel voor transgender sporters moeten uitsluiten. Belangrijkste punten zijn dat transgenders ten minste drie jaar lang hormoonbehandeling hebben ondergaan en dat zij hun geslachtsveranderende operatie volledig hebben afgerond. Het nieuwe geslacht moet ook officieel in het paspoort staan. Verburg: „Na zo’n hormoonbehandeling is met de testosteron ook alle fysieke kracht die je als man had verdwenen.” Het mag wetenschappelijk onderbouwd zijn, de publieke opinie wil nog niet mee.

De negatieve reacties op transseksualiteit vanuit de sportwereld zijn extra pijnlijk, omdat transgenders vaak toch al een gespannen relatie tot sport hebben. Sport is bij uitstek een activiteit die mensen confronteert met hun lichaam. En juist met dat lichaam hebben transgenders een probleem. „Je ziet dat veel van hen, net als topsporters, genot scheppen in het volledig afmatten van hun lichaam”, zegt Elling.

Een kleine tweehonderd Nederlanders ondergaan jaarlijks een geslachtsveranderende operatie. Dat lijkt niet veel. Toch heeft naar schatting ook een half procent van alle niet geopereerde Nederlanders zodanig het gevoel tussen man en vrouw in te zitten, dat het een probleem voor hen is. Deze mensen trekken zich eveneens vaak terug uit de georganiseerde sport. Ze gaan liever voor zichzelf sporten dan dat zij in een team spelen waar ze lichamelijk wel, maar gevoelsmatig niet thuis horen. Ondergaan ze een operatie, dan kiezen transgenders bij terugkeer bijna altijd een andere club. „Je zou transgenders vluchtelingen in eigen land kunnen noemen”, zegt Van de Lagemaat. „Ze stoppen hun verleden en gevoelens weg. Ze steken hun kop het liefst in het zand.”

Toch kan sport ook belangrijk zijn in het transitieproces. Vooral transmannen, mannen in een vrouwelijk lichaam, willen zich vaak nadrukkelijk profileren in traditionele mannensporten als voetbal of boksen, ontdekte Elling. Goed voetballen bevestigt voor hen hun mannelijkheid. Andersom kan het echter ook. „Veel transvrouwen doen aan wielrennen”, zegt Verburg. „Zij hebben dan een goed excuus om hun benen te scheren.”

Sport zou daarom een effectief middel kunnen zijn om acceptatie van transgenders te vergroten. Rolmodellen zijn er echter niet. „De meeste transgenders gaan de barricaden liever niet op”, weet Verburg. „Want je krijgt niet altijd de meest integere vragen voorgelegd.” Amateursportclubs zijn bovendien huiverig voor het thema. „De regels van het IOC zijn slechts richtlijnen”, benadrukt Van de Lagemaat. „Wetten bestaan niet. Iedere bond kan op eigen houtje afwijken van de voorschriften.” Ze pleit voor een discussie over een andere indeling binnen de sport. Bijvoorbeeld op basis van testosterongehalte, net zoals je bij judo aparte gewichtsklassen hebt. Het gaat immers om eerlijke competitie en niet om een scheiding van de seksen per se. Voorlopig is dat echter nog veel te ver vooruit gedacht, weet ook zij. Want de weg naar acceptatie is lang. Heel lang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden