Het gepijnigde leven van Immanuel Kant

'De levensgeschiedenis van Immanuel Kant [1724-1804] is moeilijk te beschrijven. Want hij had noch een leven, noch een geschiedenis,'' schrijft Heinrich Heine, om meteen daarna een aantal bekende anekdotes over de filosofische Pruis op te dissen.

Over de stiptheid waarmee Kant zijn dagelijkse wandelingen placht te maken en die zijn medeburgers in staat stelde de klok op hem gelijk te zetten, over zijn trouwe dienaar en factotum Lampe die steevast met een paraplu in de aanslag de grote wijsgeer op de voet volgde etc. Deze en nog andere anekdotes en vooroordelen bestaan hardnekkig voort en hebben het leven van Kant bijna karikaturale trekken gegeven. Ze dienen nog steeds als bevestiging van het stereotiepe beeld van de filosoof als wereldvreemde huiskamergeleerde, die met zijn hoofd in de wolken loopt en struikelt over elke steen die op zijn weg komt.

Maar daarmee is nog niet alles gezegd. Heine's karakteristiek van Kants leven heeft ook iets aandoenlijks. Zijn portret berust op onvervalste bewondering in combinatie met bescheidenheid. Hij pretendeert niet het raadsel van het genie te kunnen oplossen; hij bewaart welbewust een soort schroomvallige afstand. Het genie van Kant is uiteindelijk te groot voor woorden - dat is de ondertoon van Heines portret.

Maar het kan ook anders, slechter bedoel ik. In een onlangs verschenen historisch overzicht van de filosofie beschrijft een Oostenrijkse kwartintellectueel, ontvanger van de staatsprijs voor cultuurpublicistiek (dom Oostenrijk!), die het niet verdient met naam genoemd te worden, de levenswandel en de psyche van de grootste filosoof aller tijden als volgt:

,,Hij had een diepe afschuw van alle vormen van lichamelijke afscheiding, zoals zweet - hij raakte in paniek als hij zweette - en lichaamssappen die verband hielden met de spijsvertering en de seksualiteit. Deze laatste vormt een zwarte bladzijde te meer in het leven van Kant. Men zegt dat Kant nooit omgang heeft gehad met een vrouw. Wel is hij twee keer voornemens geweest om te trouwen, maar hij ging daarbij kennelijk zo aarzelend, omslachtig en besluiteloos te werk dat beide keren een mededinger eerder het jawoord van de uitverkorene kreeg. Deze nederlagen compenseerde Kant door de theorie dat ongehuwde mannen langer leven dan gehuwde. De onmiddellijke vervulling van de behoeften, die hij een leven lang onderdrukt had, wilde hij zichzelf pas op hoge leeftijd gunnen, toen zijn lichamelijke conditie dat allang niet meer toeliet.''

Men kan zich met reden afvragen welk doel gediend wordt met een dergelijke beschrijving van de eigenaardigheden, afwijkingen, ziektes of zelfs perversies van de filosoof in kwestie. Wordt het ontstaan en de kwaliteit van het filosofisch stelsel van Kant er soms door verklaard?

Of heeft het misschien te maken met de om zich heen grijpende popularisering van de filosofie? Wil de Oostenrijkse schandaalschrijver het grote publiek paaien met het vertellen van smeuïge verhalen, ervan uitgaande dat een gedegen uiteenzetting over leven en werk van een filosoof de lezer boven zijn pet gaat? In dat geval zou de lezer niet zozeer gediend als wel geminacht worden.

Bewondering is blijkbaar een moeilijk literair genre. Het is gemakkelijker het werk van Kant en van andere geniale filosofen op details te kritiseren dan het concept ervan te doorgronden. Nog gemakkelijker is het de schrijver van een dergelijk werk af te schilderen als een seksueel gefrustreerde, neurotische, psychotische, rancuneuze zonderling en daarmee indirect het werk van zo iemand te diskwalificeren.

In de goede oude tijd noemde men een dergelijke redenering een argumentum ad hominem en ze werd als drogreden gebrandmerkt en afgewezen.Tegenwoordig noemt men dat 'op overtuigende wijze laten zien dat de denkbewegingen van de filosofie onlosmakelijk verbonden zijn met de lotgevallen van hun vertegenwoordigers.'

Blijkbaar kan bovengenoemde geschiedschrijver van de filosofie het werk van een genie als Kant alleen verteren als hij het beschouwt als het product van een menselijk al te menselijke, of zelfs zieke geest. Eerbied en bewondering zijn zeer schaarse goederen geworden, ook in de geschiedschrijving van de filosofie.

Arme Kant! Arme filosofie!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden