Het gepeupel vult de straten

Heruitgave van een lichtvoetige anti-bruinhemdenroman uit 1937

Een ontsnapping uit een Duits concentratiekamp anno 1937 nabij Frankfurt am Main: bij dit thema moet je onwillekeurig denken aan Anna Seghers en haar wereldsucces 'Het zevende kruis'. Maar er is nog een tweede roman met hetzelfde onderwerp en gesitueerd in dezelfde streek: Bruno Franks zojuist vertaalde 'Het paspoort'.

Anders dan Seghers behoort de productieve en veelzijdige Bruno Frank (1887-1945) tot de nagenoeg vergeten Duitstalige schrijvers. Hij emigreerde meteen na de Rijksdagbrand in 1933 naar Oostenrijk en leefde van 1939 tot aan zijn vroege dood in de Verenigde Staten, bijna als buurman van de grote Thomas Mann, in wiens oorlogsdagboeken Frank een prominente plaats inneemt.

De ontsnappingsscène staat in het tweede deel van 'Het paspoort' en vormt een keerpunt binnen de roman. Voorafgegaan wordt het fragment door de turbulente ontwikkelingen van de hoofdpersoon Prins Ludwig von Saksen-Camburg, de 'laatste telg uit een duizendjarig heersersgeslacht'. De idealistische en fijngevoelige Ludwig ontwikkelt zich al vroeg tot een fervente anti-nazi, waarbij hij wordt beïnvloed door zijn huisleraar Otto Steiger. Als Ludwig later kunstgeschiedenis studeert, haalt Steiger hem over om bij een door hem georganiseerde verzetsgroep te gaan.

Helaas wordt de groep verraden, waarna Steiger in een concentratiekamp belandt en Prins Ludwig naar Praag weet uit te wijken. Daar heeft de in seksueel opzicht geremde Ludwig een gepassioneerde affaire met de vrouw van zijn inmiddels geëmigreerde professor. Maar Ludwig krijgt gewetenswroeging en besluit om met een vals paspoort naar Duitsland terug te keren om Steiger uit het kamp te bevrijden. Dat lukt hem wonderwel - in een scène die, geheel anders dan bij Anna Seghers, nuchter en zonder dramatiek wordt verteld.

De rest van de roman speelt zich af in Engeland, waar Ludwig samen met Steiger is heengevlucht. In Londen probeert hij als talenleraar aan de schamele kost te komen. Uiteindelijk keert, tamelijk verrassend, de minnares uit zijn Praagse tijd terug in zijn leven. Maar inmiddels is Ludwig verliefd geraakt op een andere vluchtelinge, de dochter van een Joodse antiquair, een bekende uit zijn jeugd.

De in Engeland gesitueerde delen zijn ontegenzeggelijk zwakker dan de rest, het sentimentele slotfragment is zelfs op de rand van de kitsch. 'Het paspoort' kent veel onwaarschijnlijkheden, toevallige ontmoetingen; 'de vinger Gods', zoals Frank het enkele keren noemt, is opvallend vaak in het spel. Ook heeft Frank een voorkeur voor scherpe contrasten en zwart-wit oordelen. Ludwig en andere tegenstanders van de nazi's idealiseert hij, de bruinhemden (onder wie ook een broer van Prins Ludwig) zijn cultuurbarbaren, mensen met 'commandostem en hakkenknallen'.

Gelukkig staan in het eerste deel ook subtielere fragmenten. Frank geeft een geslaagd beeld van het Duitse universitaire leven in de jaren dertig, waar Ludwig (hij heeft nog een bediende) een bevoorrechte rol inneemt. Gaandeweg verandert de stemming aan de universiteiten in het land. "Het gepeupel had zich van de straat meester gemaakt. Er werd geroofd, gemoord, gemarteld. Welbekende bandieten werden tot commissaris van politie benoemd."

De meeste indruk maakt Frank met enkele voortreffelijke, licht absurdistische scènes. Nadat prins Ludwigs verzetsgroepje wordt opgerold vreest hij het allerergste. Na een strenge ondervraging wordt hij afgevoerd, de executie lijkt nabij. Maar in plaats daarvan mag de Hoogheid plaats nemen in een luxe-automobiel (met parfumverstuiver) en wordt hoffelijk naar de grens getransporteerd. In Praag volgt nog zo'n verrassende scène als Ludwig de echtgenoot van zijn minnares wil bezoeken om de affaire op te biechten. Hij aarzelt, draait om de zaak heen, tot de bedrogen echtgenoot hem uit de brand helpt: "Overigens, dat moet ik u wel zeggen, Ludwig - Susanna is bij me weg."

'Het paspoort' verscheen in 1937 bij de exil-afdeling van Querido in Amsterdam. Huib van Krimpen heeft zijn ruim dertig jaar oude vertaling nu volledig herzien. Hoewel 'tierischer Ernst' ('een volslagen gebrek aan humor') niet letterlijk vertaald mag worden, en de geografische begrippen soms voor verwarring zorgen, heeft hij een goed werkstuk afgeleverd.

Bruno Frank: Het paspoort. Uit het Duits vertaald door Huib van Krimpen. Van Gennep, Amsterdam; 285 blz. euro 19,90.

Bruno Frank is soms wat zwart-wit in zijn oordelen, maar hij is een meester in het beschrijven van absurdistische scènes

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden