Het Gemeentemuseum toont de positieve kunst uit de islamitische wereld

Kan in vorm van een ram, Iran, circa 1200.Beeld Gemeentemuseum Den Haag

Islamitische kunst kenmerkt zich door een voorliefde voor decoratie en geometrie. Kunstwerken zijn vaak gebruiksvoorwerpen.  

De priegelige versieringen met gouden takjes en kleurige bloemen in een opengeslagen Koran – 18de of 19de eeuws, afkomstig uit Iran – zijn zo gedetailleerd dat je er haast een microscoop op zou willen zetten. Het is het eerste van ongeveer driehonderd voorwerpen in de tentoonstelling ‘Glans & Geluk’ in het Gemeentemuseum Den Haag, over kunst uit de islamitische wereld. Er zijn stukken uit onder meer Marokko, Turkije, Afghanistan, Iran, Irak en China.

Die bladzijden uit de Koran tonen meteen iets van wat kunst uit de islamitische wereld kenmerkt: de minutieuze ornamentiek. “Waar in het Westen de schilderkunst bovenaan staat, zie je hier een voorliefde voor decoratie en geometrie”, zegt conservator Suzanne Lambooy. “Dus zijn kunstvoorwerpen vaak tegelijk gebruiksvoorwerpen: muziekinstrumenten, keramiek, tapijten. Je maakt je eigen omgeving tot kunst, dat is het idee.”

Schotel uit Iznik, Turkije, 17de eeuw.Beeld Gemeentemuseum Den Haag

In gesprekken die museummedewerkers ter voorbereiding voerden met inwoners van de stad, merkten ze dat veel mensen denken dat het afbeelden van mensen of dieren in de islamitische kunst verboden is. Een deel van de moslims gelooft dat inderdaad: de kunstenaar zou dan wedijveren met de Schepper. Maar er wordt ook anders tegenaan gekeken. De tentoonstelling zelf bewijst al hoe er door de jaren heen volop beelden van levende wezens zijn gemaakt. Zo is er een hele kamer ingericht met afbeeldingen van mensen.

Lambooy: “In wereldlijke omgevingen kom je dat wel tegen: denk aan badhuizen, paleizen. Maar niet in moskeeën of in koranmanuscripten. Daar zou het afleiden van gebed. Al zie je wel hoe men ook hier creatief mee omgaat: dan krijgt een deurknop de vorm van een leeuwenkop.”

Afgoderij

Opvallend veel voorwerpen zijn gemaskeerde wezens. Zo is er een afgebladderd blauw watervat te zien uit het Iran van de 12de eeuw. Kannen in de vorm van een ram, hop of patrijs. En een 16de eeuwse olielamp in de vorm van een vogel uit Noord-India. 

Een elegante manier om kritiek te omzeilen dat je aan afgoderij deed of de Schepper wilde evenaren? “Het zou kunnen”, zegt Lambooy. “Helaas moeten we die slag om de arm altijd houden. Deze objecten zijn zo oud dat er niemand is die het bewijs kan leveren.”

Watervat in vorm van een vis, Iran, 12de eeuw.Beeld Gemeentemuseum Den Haag

De titel Glans en Geluk verraadt ook iets over kunst uit de islamitische wereld, zegt Lambooy. “Ons viel op hoezeer alle kunstvoorwerpen een positiviteit in zich dragen. Dat is een heel verschil met christelijke kunst, waarin het vaak gaat over de kruisiging en het lijden. In deze traditie zie je juist vooral thema’s als bloemen die het paradijs weerspiegelen. En materialen als glas en luster brengen de mooie sprankeling overal in.”

Op verzoek van het Gemeentemuseum zeggen achttien Nederlanders met wortels in de islamitische wereld iets in de tentoonstelling over een voorwerp naar keuze. Schrijvers, koks, muzikanten. Zoals de Haagse verpleegkundige Barbaros Tasal (40). Hij woonde tot zijn 17de in Turkije, en werkte in het verleden als kok, reden dat hij voor schalen en kannen kiest.

Vroeger op school heeft Tasal geleerd over de keramische kunst uit Iznik, die in hoog aanzien staat en erg kostbaar is. In de vitrinetekst valt te lezen hoe de Osmaanse legers in de 16de eeuw delen van Iran veroverden, wat grote invloed zou hebben op de kunsten. “De Turkse hofateliers maakten het motief van de wuivende rietpalm of saz tot een hoofdmotief binnen florale composities”, legt Tasal uit. “Het wordt vergeleken met de mens die door God tot leven wordt gewekt zoals de muzikant de rietfluit aanblaast.”

Ultieme gids

De 23-jarige muzikante Emine Bostanci, geboren in Istanbul, studeerde met een tien af aan de Codarts hogeschool voor de kunsten in Rotterdam. Zij speelt kemençhe, een strijkinstrument uit haar geboorteplaats. Een met parelmoer ingelegde 19de eeuwse Perzische variant hierop, de zogeheten kamanche, is het object van haar keuze.

KamancheBeeld Gemeentemuseum Den Haag

In het tentoonstellingsboek, rijk geïllustreerd, legt ze uit wat het instrument voor haar betekent. “Ik ben opgegroeid met de volgende levensbeschouwelijke zienswijze: wij hebben God al ervaren, gezien en gehoord, vóór de allereerste dageraad. Onze bestemming in dit leven is om het goddelijke opnieuw te herkennen, het te ontdekken in de wereld om ons heen, te horen in klanken en te aanschouwen in gezichten.”

“Toen ik de klanken van de kemençhe voor het eerst hoorde, voelde het als teruggevoerd worden naar mijn bestaan voor mijn wereldse geboorte”, vertelt Bostanci. “Het was alsof de diepste gedachten, die ik al voor mijn geboorte gekend zou hebben, opnieuw aan mij geopenbaard werden. Ik besloot om de kemençhe te omarmen en haar klank te volgen als de ultieme gids in mijn zoektocht naar het leven.”

‘Glans & Geluk. Kunst uit de Wereld van de Islam’, Gemeentemuseum Den Haag, te zien t/m 3 maart 2019.

Lees ook:

Niet het beeld, maar de spot met God ligt gevoelig

De Koran roept alleen maar op tot verering, legt islamoloog Umar Ryad uit. Satire kan, maar dan wel binnen de religie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden