Het geloof van Oprah verbaast door diepgang

Oprah Winfrey bij de première in New York.Beeld ap

Van Oprah mag je alles geloven. Religie, zegt de tv-ster, helpt mensen overeind te blijven.

Het begint met een belijdenis en een uitdaging. Terwijl een planeet door het beeld glijdt, klinkt de stem van Oprah Winfrey: "Mijn vertrouwen komt voort uit weten dat er een kracht is, een macht groter dan ikzelf, waar ik deel van uitmaak en die deel uitmaakt van mij."

Het vaste begin van 'Belief', de tv-serie van Oprah Winfrey over geloof, doet denken aan 'Star Trek'. Maar hier is de missie niet 'nieuwe beschavingen ontdekken, moedig gaan waar geen mens ooit ging', maar juist bestaande culturen opzoeken en mensen hun weg door het leven zien zoeken. Je ziet beelden en hoort stemmen uit de verhalen die gaan komen, en uiteindelijk zegt een jongensstem: "Geloven moet je zelf doen".

Dat jongetje is Mendel Hurwitz, die via sociale media al een van de sterren is geworden van Belief, waarvan de zeven afleveringen vorige week werden uitgezonden op Oprahs eigen tv-kanaal OWN. Mendel is in de documentaire dertien, en dan ben je als Jood jongetje-af. Het ene moment fietst hij met zijn keppeltje op door Boedapest, het volgende moment zien we hem in een orthodoxe synagoge, waar zijn vader rabbijn is, zijn bar mitswa doen, waardoor hij gaat meetellen als volwassen man.

Hij kan die rol aan: vrolijk legt hij uit wat hem in deze fase van zijn leven te doen staat: "Ik ben bar mitswa, nu moet ik beginnen met vragen te stellen. Waarom is de lucht blauw? Waarom is het gras groen? Is God een man met een oude witte baard?" Zijn vader is tevreden over hem. "Alles bevragen, dat is het hart van het joodse geloof."

Diepgang
Bij de serie is een discussiegids gemaakt, met samenvattingen van de afleveringen en vragen over de inhoud, door een team theologen van het Union Theological Seminary in New York, onder leiding van adjunct-directeur Fred Davie. Die was toen hij hem ging bekijken diep onder de indruk. "Ik dacht dat het de zoveelste documentaire zou zijn over geloof. Maar ik was stomverbaasd over de diepgang, de kracht van de beelden, de ernst waarmee de onderwerpen waren uitgezocht en getoond."

Het portret dat hem het meest trof, ging over een man in de gevangenis die de moeder op bezoek krijgt van degene die hij heeft vermoord. "Hoe hij echte spijt betuigt, en hoe zij vanuit haar geloof vindt dat ze hem moet vergeven."

De 13-jarige Mendel Hurwitz uit Boedapest werd via sociale media een van de sterren van 'Belief'.

Christenen komen natuurlijk ruim aan bod in de serie, die maken in de VS nu eenmaal ruim 70 procent uit van de bevolking. Maar ze overheersen de serie niet, en zodoende is er ruimte voor Terry Gandadila, een Australische Aboriginal die de liederen zingt over de droomtijd waarin de wereld ontstond. Hij is de laatste van zijn groep die ze kent. Net op tijd - hij heeft nog maar een paar maanden te leven - leert hij ze aan zijn kleinzoon. "De geesten zullen hem helpen."

Dat doen de geesten ook met de inwoners van Pentecost, een van de eilanden van Vanuatu in de Stille Oceaan. Om een goede oogst af te smeken doen ze daar aan bungeejumpen boven land. Daarbij raakt het hoofd als het goed is - en de springer dapper genoeg - de rul gemaakte grond. "Vouw je armen voor de borst", adviseert een vader zijn negenjarige zoon Bebe voor diens eerste sprong. "Anders breek je ze."

Zo meandert de documentaire door de wereld, van vrolijkheid naar tragedie en weer terug. De skateboarder die de islam omarmt en op pelgrimstocht naar Mekka gaat. De succesvolle zakenvrouw uit Chicago die met zeventig miljoen andere mensen naar de Ganges komt om staande in het water te voelen wat dat is, geloven.

Natuurdocumentaire
Wie vindt dat de serie iets weg heeft van een prima natuurdocumentaire, die mag dat rustig zeggen. Dat is namelijk precies wat Oprah voor ogen stond, vertelde ze in een interview met tv-netwerk CBS. "Ik had (de BBC-serie, red.) 'Planet Earth' gezien op Discovery, en ik werd compleet verliefd op de aarde. Ik wilde iets doen dat op dezelfde manier mensen in het hart, en geestelijk, zou raken." Ze vertelde dat ze bad of God haar wilde laten zien hoe dat moest, en twee dagen later belandde het idee voor Belief op haar bureau.

Dat Oprah Winfrey haar tv-station soms met gevouwen handen bestuurt, zal conservatieve christenen plezier doen, maar dat stemde hen in dit geval niet milder over het resultaat. "De serie kijkt naar vele religies en zou je kunnen laten denken dat er vele wegen zijn naar God, zoals Oprah in het verleden ook heeft gezegd", schreef Franklin Graham, zoon van de beroemde evangelische prediker Billy Graham, op zijn facebookpagina. En dat is volgens hem niet zo: "Eén weg, één redder, geen uitzonderingen." 157.740 mensen vonden dat leuk.

Maar conservatieve christenen, protestants of anderszins, zijn maar een minderheid onder de gelovigen in de VS. Het Pew Research Center in Washington vroeg in 2007 aan 35.000 Amerikanen hoe ze over religie dachten. Van degenen die in het onderzoek zeiden een bepaalde godsdienst aan te hangen, zei 70 procent dat behalve hun eigen geloof ook andere godsdiensten je naar het eeuwige leven (of voor boeddhisten: verlichting) zouden kunnen brengen.

Van alle soorten protestanten samen was 66 procent die mening toegedaan, van de katholieken 79 procent, van de Joden 82 procent, van de boeddhisten 86 procent en van de hindoes 89 procent. Uitschieters de andere kant op waren zwarte protestantse kerken, waarin 59 procent dacht dat het heil ook van een ander geloof zou kunnen komen, moslims (56 procent), mormonen (39 procent) en Jehovah's Getuigen (16 procent).

En daarbij gaat het niet alleen om christenen die desnoods wel willen toegeven dat andere soorten christendom ook wel goed zijn, zegt Greg Smith, onderzoeker bij Pew. "In 2008 hielden we een nieuwe enquête en vroegen we specifiek aan gelovigen: zou je met andere godsdiensten ook in de hemel kunnen komen? Van het resultaat keken we op: tachtig procent van de christenen noemde ten minste één niet-christelijke godsdienst."

Baptistenkerk
Zelf is Oprah opgegroeid in het zwarte protestantisme. Ze maakte furore in haar baptistenkerk met voorlezen uit de Bijbel toen ze nog maar drie was, en later met het voorlezen van preken. Dat talent leidde tot werk bij de televisie, en uiteindelijk een talkshow die haar beroemd en rijk maakte.

In 1994 besloot ze dat die talkshow opbouwender en verheffender moest worden. Tot 2011, toen ze de show opgaf en haar eigen kabelstation OWN begon, was ze een culturele opiniemaker. Door haar geselecteerde boeken werden bestsellers, en door haar bewonderde denkers en spirituele gidsen, zoals Eckhart Tolle en Deepak Chopra, kregen grote bekendheid. Samen met Chopra verkoopt ze nog steeds meditatiecursussen - de negende, in eerste instantie gratis, begint vandaag en heeft als titel 'Word wat je gelooft'.

Wat ze zelf gelooft, is goed te zien aan Belief. "Ze is er duidelijk over", zegt Fred Davie. "Religie helpt mensen overeind te blijven in het leven, de zin ervan te vinden."

Verademing
En bekijkt ze godsdienst niet een beetje door een roze bril, door bijvoorbeeld religieus geweld alleen aan de orde te stellen in een portret van een imam en een dominee in Nigeria die eraan hebben meegedaan maar nu samen het vredestichten beoefenen?

Davie: "Als ik naar de serie kijk, dan is het perspectief dat elk geloof, elke religieuze traditie waarde heeft: in momenten van crisis zoeken mensen hun heil bij de rituelen van hun religie, activiteiten die hen helpen er doorheen te komen. Dat zie je telkens terugkomen. Die andere dingen, daar had ze natuurlijk ook een documentaire over kunnen maken, maar daar lees je elke dag al over in de krant. Wat dat betreft is dit een verademing."

Of de documentaire-serie van Oprah Winfrey ook op de Nederlandse televisie te zien zal zijn, is nog niet bekend. Delen van de documentaires zijn te zien op de website Oprah.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden