Het gelijk van Halbe Zijlstra

Staatssecretaris Zijlstra (cultuur) stelde 'onhaalbare' eisen aan sommige Rijksmusea. Maar de schade valt mee. 'De noodzaak om geld te verdienen was vroeger niet zo prominent.'

Staatssecretaris Halbe Zijlstra bezuinigt op cultuur. Musea moeten, net als toneelgezelschappen en orkesten, meer geld uit de markt halen. Toen Zijlstra een half jaar geleden zijn plannen bekendmaakte, leek het doek te vallen voor het Theaterinstituut, Museum Boerhaave en Museum Meermanno. Maar de woede over het besluit heeft bij deze instellingen onvermoede krachten losgemaakt. "We waren inderdaad te onzichtbaar."

Museum Boerhaave
Kent u museum Boerhaave? Dikke kans van niet. Het staat in Leiden en is, naar het schijnt, toonaangevend en uniek. Internationaal vermaard ook. Alleen: "Niet zo gewend om naar buiten gericht te zijn", zoals hoofd tentoonstellingen Annelore Scholten het verwoordt.

Museum Boerhaave is het Rijksmuseum voor de Geschiedenis van de Natuurwetenschappen en de Geneeskunde. Het toont technische uitvindingen en medische doorbraken die bepalend zijn geweest voor onze vaderlandse geschiedenis van Christiaan Huygens tot Antoni van Leeuwenhoek. De instrumenten van Nobelprijswinnaars als Heike Kamerlingh Onnes zijn er te zien, net als het oudste nierdialyseapparaat en een vroege hart-longmachine.

Het was geen fijn moment om Annelore Scholten te zijn, die tiende juni van dit jaar. Scholten was drie jaar geleden aangetrokken met de speciale opdracht om het museum iets meer marktgericht te maken. Haar missie was goed op streek. Negen dagen eerder gaf een visitatiecommissie het geneeskunde-museum nog een dikke voldoende. Uit het rapport: "Het museum, aldus de commissie in haar voorlopige bevindingen, functioneert 'goed tot excellent' en heeft de laatste jaren 'een verbazingwekkende metamorfose ondergaan op het vlak van collectiebeheer, publieksbereik, fondsenwerving en management'."

Maar daar had het museum niks meer aan op 10 juni. Toen zei staatssecretaris Zijlstra dat voortaan alleen die Rijksmusea subsidie voor 2013 en verder mogen aanvragen, als ze in 2011 en 2010 genoeg eigen inkomsten zouden hebben gehad. Genoeg, dat was 17,5 procent van hun begroting. Het Boerhaave museum had het jaar 2010 met verlies afgesloten.

Het doek dreigde te vallen. Het was de tijd van de Mars der Beschaving. Van de Schreeuw om Cultuur. De complete cultuursector zinderde van woede. Het eerste persbericht van Boerhaave, van 10 juni, klonk zo: "Zijlstra verandert de spelregels tijdens de wedstrijd. Onacceptabel. In 2010 heeft het ministerie laten weten dat deze norm pas eind 2012 gehaald moest zijn. Nu wil Zijlstra deze norm met terugwerkende kracht al vanaf 2010 doen gelden. Dat is ook formeel juridisch zeer aanvechtbaar - wat Museum Boerhaave dan ook zal doen."

Van dat juridische gevecht is later nooit meer iets vernomen. Er bleek een uitweg. Het ministerie meldde dat de opdracht voor 2010 en 2011 opgevat kon worden als een gemiddelde. Boerhaave mocht dus in wat er nog restte van 2011 de eigen inkomstennorm van 2010 en 2011 halen, bij elkaar opgeteld. Dat betekende dat de museumdirectie precies een half jaar had om 700.000 euro bij elkaar te verdienen.

Zeven ton. Terwijl niemand verstand had van hoe je geld maakt. "De noodzaak om te verdienen was vroeger niet zo prominent aanwezig", zegt Annelore Scholten. Maar men begon er maar aan. Een bureau werd in de arm genomen. Strategieën uitgedokterd. En nu, met nog kort twee maanden te gaan, zegt ze: "Ik weet zeker dat het gaat lukken."

Iemand gaf - anoniem - 100.000 euro. Het aantal 'vrienden van het museum' groeide explosief. Het bedrijfsleven bleek wel degelijk betrokken. Shell kwam aan boord, Philips ook. Er kwam merchandising - een replica van de eerste Van Leeuwenhoek-microscoop voor 195 euro. Men kan een object in het museum adopteren. Er werd geïnvesteerd in sponsorrelaties. Er waren lezingen, in verhuurde zalen. En er volgt nog meer. Bezoekers van het Boerhaave-museum kunnen tijdens Serious Request energie opwekken voor het Glazen Huis. Er komt een veiling van door liefhebbers ter beschikking gestelde stukken. En het meeste geld is al binnen. Scholten: "Nog twee ton te gaan. Het kan eigenlijk niet meer misgaan. En we hebben het gedaan zonder onze collectie of delen ervan te hoeven verkopen."

"We waren ook te onzichtbaar", erkent Scholten nu. "We waren te veel gericht op tentoonstellingen. Dit zet ons ook enorm op de kaart." En dat personeel dan, dat zich jarenlang niet om inkomsten bekommerde, doet nu dan opeens mee? "We hebben bloedgroepen", erkent Scholten. "Er zijn mensen die hier niet veel talent voor hebben. Maar ze hebben op dit moment even niks te willen. Het gaat ook om hun baan. Niet meedoen is niet aan de orde."

Scholten erkent wel: "Het scheelt dat we eerder wisten dan we in deze situatie zaten. Was tegelijk met ons bekend geworden dat ook het Tropenmuseum wordt bedreigd, was het misschien veel lastiger geweest om geld binnen te harken. Nu hebben we het gered. Want als die twee ton onverhoopt niet mocht lukken is er nog een mogelijkheid: dat we uit de brand worden geholpen door iemand die ons een warm hart toedraagt."

De verjaardag van de zeventiende-eeuwse arts en naamgever van het museum Herman Boerhaave valt op 31 december. Die dag zal een uitgeputte directie een fles champagne opentrekken en zal de staf elkaar beloven dat ze nooit meer zo hard zullen werken.

Museum Meermanno
Dat was Boerhaave. Maar minstens net zo onbekend is Meermanno, dat vroeger door het leven ging als Museum Meermanno Westreenianum. Niet erg uitnodigend. Nu is het een stuk duidelijker. Want museum Meermanno heet voluit: 'Meermanno -huis van het boek'.

Het museum doet al sinds 1848 in boeken. Heel bijzondere boeken. Het museum huist in de vroegere woning van de Haagse Baron van Westreenen van Tielland, een nogal excentrieke boekenverzamelaar. Hij begon de collectie, die nu 'een overzicht van de westerse boekgeschiedenis geeft'. Uniek, en daarom ook gesteund door het Rijk. Maar net als museum Boerhaave, was het in het verleden niet altijd zo gericht op het binnenhalen van eigen inkomsten. Vandaar dat ook bij Meermanno op 10 juni een spreekwoordelijke bom ontplofte, toen bleek dat de eigen inkomsten hoger moesten zijn dan ze ooit hadden gehaald.

We moeten dicht, was er de eerste reactie. Maar de tweede was: erop of eronder. "We zijn 28 juli gestart met een campagne. We zijn keihard aan de bak gegaan", zegt directeur Maartje de Haan. Nu, drie maanden later, lijkt het alsof Meermanno altijd al aan marketing deed. Met het Centraal Boekhuis werd een grote sponsor binnengehaald, bezoekers en vrienden kunnen de collectie adopteren, er is een museumcafé met terras, en de mogelijkheid bestaat om te trouwen in de bibliotheek. 'Boek zoekt man, vrouw, bedrijf', meldt de website, waar iedereen laagdrempelig een boek kan adopteren. Direct afrekenen is natuurlijk mogelijk.

Er waren ook mislukkingen. Directeur De Haan had voorgesteld de organisatie samen te voegen met die van het Letterkundig Museum, maar dat kwam niet van de grond. Maar een fusie met het Groningse Stripmuseum komt er naar alle waarschijnlijkheid wel.

En dan is nog niet eens alles voorbij. Komende maand is er nog een veiling van bijzondere boeken, die uit particuliere collecties komen. Gratis ter beschikking gesteld. De Haan: "Nu blijkt dat zo'n succes te zijn, dat ik al een doos heb liggen met de titel 'veiling nr. 2'. Weken na de inzendingstermijn kwamen er nóg boeken binnen. En wat ook fijn is: particulieren die geld doneren, gaan ervan uit dat ze dat volgend jaar ook moeten doen. Het gaat, kortom, ontzettend goed."

Dus Zijlstra had gelijk? De Haan: "Het is vervelend als hij die conclusie trekt. Het is erop of eronder nu, dit is echt overleven. Dit is geen exercitie die jaarlijks mogelijk is. Maar Zijlstra kan het zeggen, inderdaad. Ik heb besloten: ik zet me eroverheen."

Het eist wel zijn tol. Alles is gericht op het binnenhalen van geld. Al het andere is uitgesteld. De Haan: "Ik wil niet stellen dat we de rest verwaarlozen, maar we werken met dubbele inzet." En dat is dus alleen maar om subsidie te mogen aanvragen. Of het geld - en vooral: de juiste hoeveelheid geld - er ook komt is een tweede. De Haan: "Dan hebben we er in ieder geval alles aan gedaan. Als dat niet gewaardeerd wordt, dan is dat maar zo. Dan verdient Nederland deze kaalslag."

Theaterinstituut
Het Theaterinsituut in Amsterdam is een ander verhaal. Dat is weliswaar een museum, maar kreeg voorheen geld uit de pot 'sectorinstituten'. Zijlstra was van plan het Theaterinstituut niets meer te geven. Nu lijkt er toch een uitweg te zijn - niet via sponsoring maar via diezelfde overheid. Het Theaterinstituut heeft vorig jaar misschien wel voor het laatst de eeuwigheid een dienst bewezen door de plakboeken van Wim Sonneveld te digitaliseren. Voor zoiets zal na 2013 geen geld meer zijn.

Het Theaterinstituut bewaart alles op theatergebied, exposeert en doet zijn uiterste best om jeugd in contact te brengen met de wereld van toneel. Maar dat is niet genoeg om subsidie te blijven krijgen.

Voor het tijdperk-Zijlstra dacht directeur Henk Scholten van het Theaterinstituut nog dat hij de hemel had bereikt. Na jaren subsidieperikelen was zijn instituut doorgedrongen tot de lijst van instellingen die 'langjarig' werden gefinancierd. Dat betekende dat het instituut gewoon geld kreeg, ieder jaar weer, zonder gezeur.

Het heeft precies twee jaar mogen duren, Zijlstra schrapte het Theaterinstituut, geen vier ton meer, helemaal niks. Maar het instituut laat zich niet voor één gat vangen. "We gaan door als museum", zegt directeur Henk Scholten. "Daarvoor voldoen we ruimschoots aan de criteria." De belangrijkste norm voor een museum is immers dat het meer dan 17,5 procent eigen inkomsten moet hebben gehad in 2010 en 2011, en het Theaterinstituut zit daarboven.

"We zijn eigenlijk al een museum sinds 1924", zegt Scholten. "Ik heb er vertrouwen in." Hoeveel hij gaat aanvragen weet hij nog niet, maar het zal niet de vier ton van voorheen zijn. En of hij krijgt wat hij vraagt is allerminst zeker. "Ik heb geen idee hoeveel musea uit dezelfde ruif willen eten. Maar het is onlogisch dat Zijlstra een filminstituut in stand houdt, en net zoiets voor theater niet. Niemand kan mij de ratio daarachter verklaren."

Een hoopvol geluid uit een instituut dat voorgoed verleden tijd leek. Maar jofel is de omvorming niet. Het is zeker dat het Theaterinstituut de collectie deels zal moeten afstoten. Dat betekent dat er hoe dan ook ontslagen zullen vallen. Naar, dat die medewerkers nog een vol jaar zullen moeten wachten tot ze definitief horen om hoeveel mensen het gaat, die per 2013 al zullen moeten verdwijnen. Scholten weet eigenlijk niet hoe dat moet.

Het blijft nog lang spannend voor de musea. Wie subsidie voor 2013 en verder wil, moet die in januari 2012 aanvragen. De uitkomst is pas in september bekend, met Prinsjesdag. De museumwereld reageert gelaten, al klinkt uit alle kelen 'belachelijk' en 'verbijsterend'.

De musea Meermanno en Boerhaave verwerven zich met hun inhaalacties alleen nog maar het recht om subsidie aan te vragen - of ze die ook krijgen is niet bekend. Ook weet niemand hoeveel hij krijgt. De spoeling kan dunner worden als zich nieuwe musea melden, zoals het Theaterinstituut. Mogelijk moet er dan nog snel personeel worden ontslagen.

Nog lange tijd onduidelijkheid
Henk Scholten, directeur Theaterinstituut: "Het is rijkelijk laat dat we pas op Prinsjesdag 2012 zullen horen of het zeker is dat de museumpoot doorgaat. Het is allemaal vreselijk kort dag. We zijn juridisch aan het uitzoeken of het wel behoorlijk bestuur is om een instelling zo weinig tijd te geven om af te bouwen, of het niet té kort dag is."

Rijksmusea
Nederland telt op dit moment 23 Rijksmusea. Dat zijn grote musea, zoals het Rijksmuseum in Amsterdam en het van Goghmuseum.

Op 10 juni maakte staatssecretaris Halbe Zijlstra van cultuur bekend dat deze musea alleen nog subsidie voor 2013 en daarna mogen aanvragen als zij in de jaren 2010 en 2011 minstens 17,5 procent eigen inkomsten hadden gegenereerd. Alle Rijksmusea voldeden aan die eis, behalve museum Boerhaave en Museum Meermanno.

Naast Rijksmusea zijn er vele musea die betaald worden uit gemeentelijke of provinciale fondsen. Ook daar wordt bezuinigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden