Het geheim van de vrouwen van Woody Allen

Veel acteurs leveren bij Woody Allen hun beste werk. Wat is het geheim? En waarom begon Woody Allen eigenlijk meer en meer vanuit vrouwelijk perspectief te schrijven, met als resultaat een stroom sterke, memorabele vrouwenportretten?

Schokschouderend slaat ze wat antidepressiva achterover, niet met water maar met wodka. Jasmine French woonde onlangs nog in een kast van een huis op Park Avenue, het duurste stukje grond op Manhattan. Maar sinds haar gefortuneerde echtgenoot wegens grootschalige vastgoedfraude in de kraag werd gegrepen, is Jasmine alles kwijt. Er zit niets anders op dan een enkeltje San Francisco te nemen, waar ze snikkend in de schoot valt van haar zus, caissière in een supermarkt.

Cate Blanchett is fantastisch als de gepijnigde titelheldin in Woody Allens nieuwste tragikomedie 'Blue Jasmine'. Alleen al het witte Chanel-jasje. Het is inmiddels smoezelig. Maar Jasmine blijft het dragen, als een relikwie uit een vorig leven waarvan ze maar niet kan geloven dat het voorbij is.

We zien een eenzame, gebroken vrouw, vechtend tegen de woede en de angst die door haar lijf razen. Gewend om in een limousine door New York te worden gechauffeurd. Gedwongen om zichzelf opnieuw uit te vinden, maar vooralsnog vol zelfmedelijden in de weer om een nieuwe zenuwinzinking te beteugelen.

Jasmine is een vrouw voor wie je afgrijzen voelt, én compassie. Het is de zoveelste mooie vrouwenrol die door Woody Allen (77) werd geschreven en geregisseerd, en waarmee de Australische actrice Cate Blanchett toetreedt tot het pantheon van Woody Allen heldinnen, onder wie Diane Keaton, Mia Farrow, Judy Davis, Dianne Wiest, en iets recenter Scarlett Johansson en Penélope Cruz. 'Blue Jasmine' is nog maar een paar weken in roulatie in Amerika, maar het eerste Oscar-rumoer weerklinkt al.

En dan te bedenken dat de actrice nauwelijks sprak met de regisseur. 'De eerste keer dat ik Woody te spreken kreeg, was toen hij mij vroeg voor de rol. Dat duurde drie minuten', aldus Blanchett in een interview. Daarna las ze het script, waarna ze Allen nog eens sprak. Dat duurde 45 seconden. De derde keer dat ze van gedachten wisselden, was tijdens de opnamen.

Woody Allens omgang met acteurs is legendarisch. Ten eerste staat hij nooit toe dat iemand het hele script te lezen krijgt, tenzij het om een hoofdrol gaat, en de betreffende acteur in vrijwel elke scène optreedt, zoals Blanchett in dit geval. Acteurs die kleinere rollen spelen, krijgen alleen hun eigen tekst toegestuurd, wat nogal eens als verwarrend wordt ervaren. 'Het gebrek aan informatie zorgde ervoor dat ik het karakter op een bepaalde manier speelde. Ik was in mijn eigen kleine wereld', zo omschreef Peter Sarsgaard zijn ervaring op de set van 'Blue Jasmine'.

Je zou kunnen zeggen dat Allen met deze methode de werkelijkheid nabootst. In het dagelijks verkeer weet je immers ook niet wat de ander gaat zeggen, of hoe er zal worden gereageerd. In het echte leven zijn dialogen ook niet van te voren uitgeschreven. Allen lijkt zich hiervan terdege bewust te zijn, en met die ongewisse situaties op de set zijn voordeel te doen. 'Ik houd er niet van als acteurs repeteren. De eerste keer dat ze een dialoog doen, is het moment van opname. Dat is meestal ook het beste optreden', aldus Allen, die geen ster-allures op de set verdraagt, en eerlijk zegt wat hij er van vindt: 'Stop! Je klinkt als een acteur die zijn tekst opzegt!'

Allens methode druist regelrecht in tegen het beroemde Method Acting, de acteertechniek die in de jaren veertig van het Russische toneel kwam overgewaaid naar New York. Daarbij gaat het er juist om dat de acteur zich helemaal inleeft in zijn rol, en put uit eigen emoties en ervaringen. James Dean en Marlon Brando waren beroemde 'inlevers', evenals Robert De Niro, die voor zijn rol als slapeloze Vietnamveteraan in 'Taxi Driver' zijn rijbewijs haalde en nachtenlang als taxichauffeur door New York reed. Voor de rol van voormalig bokskampioen en volgevreten nachtclubeigenaar Jake LaMotta kwam De Niro dertig kilo aan.

Het zijn smakelijke Method Acting-anekdotes die ook over Daniel Day-Lewis te vertellen zijn, of over Meryl Streep, maar waar Woody Allen waarschijnlijk minzaam glimlachend zijn schouders bij ophaalt. Het interessante is dat Allen met een tegengestelde methode - 'ga daar maar staan!' - eenzelfde intensiteit bereikt. Meryl Streep speelde in 1979 in Woody Allens 'Manhattan' een klein maar fijn rolletje als de vrouw die het verkoos te leven met een andere vrouw, waardoor Woody Allen in de film kon verzuchten: 'my ex-wife left me for another woman'.

Judy Davis blijft bijna in haar woede-aanval als ze aan het begin van 'Deconstructing Harry' met fladderende regenjas het huis binnenstormt van haar ex-minnaar die hun geheime relatie heeft prijsgegeven in een sleutelroman. Even superieur is Davis in 'Husbands and Wives' waarin ze een andere ex de huid vol scheldt, nadat deze iets te vlug na hun scheiding een ander aan de haak heeft geslagen. 'Bullshit, don't give me that shit!', braakt Judy Davis uit, ziedend om het verraad. Geen actrice die zo goed verachting kan spelen.

Daar tegenover staat de mooie, ingetogen Samantha Morton in 'Sweet and Lowdown' als het doofstomme meisje dat op sleeptouw wordt genomen door branieschopper Sean Penn, of Mia Farrow in 'The Purple Rose of Cairo', die als bioscoopbezoekster bijna van haar stokje gaat als de knappe hoofdrolspeler van haar lievelingsfilm van het scherm de zaal in stapt om haar het hof te maken. Farrow moedert erop los in 'Hannah and Her Sisters', Woody Allens vrouwenfilm bij uitstek, over het wel en wee van drie zussen in New York, met Farrow als de geaarde Hannah, Barbara Hershey als de sensuele Lee en Dianne Wiest in de Oscarwinnende rol van de immer tobbende Holly.

Maar het begon natuurlijk allemaal met Diane Keaton als de geestig hakkeldende titelheldin in 'Annie Hall' (1977). Het was de eerste grote liefdesfilm die Woody Allen maakte, na een serie komedies in de jaren zestig en de eerste helft van de jaren zeventig. Woody Allen begon meer en meer vanuit vrouwelijk perspectief te schrijven, met als resultaat een stroom sterke, memorabele vrouwenportretten, zoals Allens eigen favorieten 'Husbands and Wives' en 'Hannah and her Sisters', maar ook meer dramatische films als 'Interiors', 'September' en 'Another Woman', met een hoofdrol voor de 58-jarige Gena Rowlands.

Zelf denkt Allen dat zijn relatie met Keaton, met wie hij ook een tijdje samenwoonde, van grote invloed is geweest op die omslag in zijn carrière. 'Ik had grote bewondering voor Keatons talent. Ik ging de dingen door haar ogen zien, en dat veranderde mijn manier van kijken. Het was een creatieve interactie, die op de een of andere manier mijn perceptie verdiepte', vertelde Allen in het interviewboek van de Zweedse filmcriticus Stig Björkman.

Nu zijn er natuurlijk ook geweldige acteurs in Amerika. Robert De Niro, Al Pacino, Jack Nicholson, Robert Redford, Harvey Keitel en Gene Hackman, om er maar een paar te noemen, maar die zijn volgens Allen allemaal te viriel. 'Die kun je geen gewone mannen laten spelen'. In Amerikaanse actrices vond Allen daarentegen meer schakeringen, en meer mogelijkheden voor complexe rollen.

In de keuze voor die actrices speelt een andere vrouw al vier decennia een belangrijke rol. Juliet Taylor is sinds de productie van de oorlogskomedie 'Love and Death' in 1975 Allens vaste 'casting director'. Taylor is een ingewijde die het volledige script te lezen krijgt. Ze stelt dan een lijst met mogelijke acteurs samen, die ze met Allen bespreekt, in eindeloze conversaties. Soms belt er iemand, die graag met Allen wil werken, en als het van pas komt wordt zo'n acteur in de film geschreven waar Allen op dat moment mee bezig is. Jodie Foster kreeg zo een rolletje in 'Shadows and Fog'.

Het is waarschijnlijk waar dat veel van de regie al in de casting zit, het selecteren van de juiste acteur voor de rol, en dat regisseren vooral neerkomt op kalmeren, zoals Allen het eens verwoordde. 'Hire great actors and don't mess them up with speculation, analysis, conversation and nonsense', aldus Allen in een recente documentaire over zijn leven en werk. Alfred Hitchcock - wiens 'Vertigo' onlangs nog werd uitgeroepen tot beste film aller tijden - zou het gezegd kunnen hebben. Ook hij duldde geen aanstellerij.

Hoe goed was Mariel Hemingway als het schoolmeisje in de milkshake-bar in 'Manhattan', de rol waarvoor ze op 18-jarige leeftijd werd genomineerd voor een Oscar en die ze niet meer evenaarde. 'Stardust Memories', waarin Allen een filmregisseur speelt die zijn eigen films haat, zijn fans en zichzelf, zou je ook kunnen opvatten als ode aan de katachtige schoonheid van Charlotte Rampling.

Veel acteurs leveren bij Woody Allen hun beste werk. Misschien omdat Allen ze van de automatische piloot haalt, door niet met ze te repeteren, niet met ze te lunchen. Allen test een acteur daarmee op zijn vermogen om een karakter zelf vorm te geven. Allen is ook niet geïnteresseerd in beroemdheden. Of althans, ze krijgen bij hem geen andere behandeling dan de amateurs in zijn lach-of-ik-schiet-komedie 'Broadway Danny Rose'.

Vorige maand ging 'Blue Jasmine' in première in het Museum of Modern Art in New York. Woody Allen liet zich excuseren. Hij was alweer aan het filmen in Zuid-Frankrijk. Op locatie in Cannes en Nice neemt hij momenteel een nieuwe film op met Emma Stone en Colin Firth. Anders dan veel Amerikaanse acteurs durven Engelse acteurs wel kwetsbaar te zijn. Woody Allen kan het weten. Hij staat zelf al een halve eeuw voor de camera, liefst tegenover sterke vrouwen, die praten, grappen, filosoferen, en hem continu van repliek dienen en op zijn nummer zetten als de man die in zijn eentje aanspraak denkt te kunnen maken op de status van het creatieve genie.

Op pagina 10 een recensie van 'Blue Jasmine'.

Cate Blanchett in 'Blue Jasmine'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden