'HET GEEFT TROOST, DOOR DIE BOEKEN GAAT DE WERELD VOOR ME OPEN'

De allereerste openbare leeszaal werd opgericht om de arbeiders een alternatief voor kroegen en tapperijen te bieden. De eerste jaren liepen die 'werkmannen' de deur bepaald niet plat in Utrecht. Later was de groei van de openbare bibliotheken niet meer te stuiten. Deze week viert de Utrechtse bibliotheek haar eeuwfeest.

ESTHER BOOTSMA

Daar vergiste de journalist zich in. Al waren er ook domino- en schaakspelen in de volksleeszaal aanwezig, het liep bepaald niet storm. Zeven jaar na de opening klaagde de secretaris nog: "Het is treurig, maar waar, dat een werkman die in plaats van de kroeg de leeszaal wil bezoeken, door zeer velen zijner kameraden als een minderwaardige zal worden beschouwd."

En het ging de initiatiefnemers er juist om de arbeiders uit het cafe te trekken. Ze wilden hen de gelegenheid geven 'om den avond nuttig en aangenaam door te brengen, wat ten krachtigste kan medewerken om af te houden van het bezoek van kroegen en tapperijen, waaraan in zoo hoog mate finantieel en moreel nadeel is verbonden'.

Volksontwikkeling, dat was het doel. Er waren in die tijd wel leesgezelschappen, maar de deelname was duur en bestemd voor de elite. En de bibliotheken van protestantse en katholieke organisaties waren van een te eenvoudig allooi.

Door de verzuiling kostte het flink wat moeite om een leeszaal op te richten met een onpartijdig aanbod. De initiatiefnemers waren wel zo slim om het woord 'openbaar' te hanteren ('neutraal' was door de schoolstrijd een beladen begrip), maar toch ontstond er binnen de Utrechtse gemeenteraad een verhitte discussie. Sommige raadsleden zeiden dat een openbare leeszaal de mannen uit hun gezinnen zouden weglokken. Ze vonden dat een gemeente daar geen subsidie aan mocht verlenen. Maar dat bleek een onhoudbaar argument; de mannen waren immers toch al veel uithuizig.

Een volgend raadslid gooide het daarom over een andere boeg. Hij vond het gevaarlijk om mensen, 'die niet gewend zijn scherp te onderscheiden in hun oordeel' kennis te laten maken met uiteenlopende standpunten. Je kon die domoren volgens hem niet aan een tafel zetten waar de NRC, de Amsterdammer, de Tijd en de Standaard lagen. Dat zou tot een te grote verwarring leiden.

Het eerste jaar moest de Utrechtse bibliotheek het dan ook doen met particuliere giften. Maar daarna gaf de gemeente subsidie en na 1911 kwam het rijk ook met geld over de brug. De groei van de openbare bibliotheken was vanaf toen niet meer te stuiten. Er zijn nu bijna zeshonderd bibliotheken met vijfhonderd nevenvestigingen. In totaal zijn er ruim 4.3 miljoen Nederlanders lid van, die samen 185 miljoen keer een werk lenen. En allang niet meer alleen boeken. Cassettebandjes, CD's, videofilms, dia-series, bladmuziek. . . zelfs een boekenhater kan er iets van zijn gading vinden.

Het honderdjarig bestaan van de Utrechtse bibliotheek is aanleiding voor feest in alle bibliotheken. Dat begint woensdag met een jubileumviering in de Utrechtse Domkerk in aanwezigheid van koningin Beatrix. Daarna zijn er overal voordrachten, symposia en muziekoptredens.

V oor het eeuwfeest vergeten de bibliotheken maar even dat ze momenteel flink moeten bezuinigen. In Utrecht heeft dit geleid tot het invoeren van het principe 'wie veel leent, moet meer betalen'. Het abonnementsgeld werd verlaagd van dertig naar vijftien gulden per jaar, maar de leden moesten wel ineens vijftig cent leengeld per boek gaan betalen. Dat leidde uiteraard tot 'bergen klachten', aldus directeur Minny Hol. Toch zegden maar weinig mensen hun lidmaatschap op. Wel wordt nu 25 procent minder geleend. "Dat hadden we ook verwacht" , zegt Hol. "Uit onderzoek bleek immers dat mensen twintig procent van de boeken die ze meenamen niet lazen. Nu moeten ze gewoon wat selectiever zijn. En wat is nou twee kwartjes? Een boek kost al gauw 25 gulden."

Terwijl de boekenverkoop in Nederland daalt, blijft het in de openbare bibliotheken razend druk. Reisgidsen zijn momenteel erg populair, net als boeken over parapsychologie en nietwesterse godsdiensten. Daarnaast doen talencursussen het goed en zijn hobbyboeken al jaren erg gewild.

'Kokkerellen als de jaren gaan tellen', staat te lezen op een van de beeldschermen in de uitleenzaal. Alle veertien computers zijn bezet. Als een jonge vrouw 'Benoit Groult' intikt, blijkt de bieb acht exemplaren van de roman 'Zout op mijn huid' te hebben. Maar helaas allemaal uitgeleend en dubbel gereserveerd. En 'De Wetten' van Conny Palmen staat ook al niet in de schappen.

Om mee te kunnen praten over trendy boeken, moet je in de Utrechtse openbare bibliotheek geduld hebben. 'De laatste roker' van Willem Frederik Hermans is niet te vinden, evenmin als 'Gimmick' van Joost Zwagerman. Al probeert de bieb aan de wensen van alle lezers tegemoet te komen, het is ondoenlijk om van elke nieuwe populaire roman meer dan tien exemplaren aan te kopen. "Dan zou na een jaar een aantal exemplaren ongelezen in de kast blijven staan" , aldus Hol.

De aanwezigen zeggen er niet onder te lijden. Tussen de 800 000 titels in de Utrechtse bieb weten ze altijd wel wat te vinden. "Behalve toen ik op de middelbare school zat" , zegt een studente. "Van Jan Wolkers en Maarten 't Hart was altijd alles uitgeleend." Ietwat verwonderlijk is dat wel, aangezien landelijk jongeren tot achttien jaar de helft van het ledenbestand uitmaken. Van alle 0-17-jarigen is 65 procent lid van een openbare bibliotheek. Meestal gratis, maar door de bezuinigingen is bij voorbeeld Utrecht er toe over gegaan om jongeren na hun vijftiende 7,50 'gewenningsgeld' te laten betalen.

De studente loopt tevreden naar de balie. Ze heeft gevonden wat ze zocht: 'Het Parfum' van Patrick Suskind. De verleiding ook een boek van Jackie Collins mee te nemen, weet ze te weerstaan. "Dat heeft natuurlijk wat minder niveau. Als ik dat mee naar huis neem, kom ik niet meer aan Het Parfum toe."

Een gepensioneerde man stopt zijn blauwe canvas tas vol. Hij houdt van geschiedenis en koos daarom een Duits boek over de Romeinse keizer Caligula en 'De beste Vlaamse oorlogsverhalen'. Voor 'de ontspanning' een Belcampo en een Frederick Forsyth. "En deze heb ik van de tafel 'nieuwe materialen" , zegt hij wijzend op een boek met Japanse verhalen.

De naam van die tafel is nogal merkwaardig, zo ligt tussen een paar nieuwe boeken een vergeeld werkje van Kees Boeke over onderwijs en de 'Vraagbaak Honda Civic'. De naam 'allegaartje' zou beter op zijn plaats zijn, maar de gepensioneerde duldt geen kritiek op zijn bibliotheek. "De keus is geweldig en het is hier bijzonder aardig ingericht. Je kunt overal rustig rondlopen en de mensen zijn enorm behulpzaam." Terwijl hij vertelt dat hij en zijn vrouw door hun gehandicapte dochter vrij geisoleerd leven, klopt hij liefdevol op zijn boeken. "Dit geeft troost he. Door die boeken gaat de wereld voor me open."

Daarmee stipt hij een belangrijke verandering aan die sinds de jaren zestig in de bibliotheken plaatsvond. Voor die tijd was het beslist niet de bedoeling dat de wereld voor iedereen open ging. De degelijke bibliothecaresse met knotje bepaalde of je de boeken meekreeg die je wilde. Je mocht niet zelf snuffelen, maar moest een briefje met titels of genre invullen en aan de bibliothecaresse geven. "Soms logen ze gewoon dat iets er niet was. Als ze iemand te jong vonden of om een andere reden ongeschikt voor een bepaald boek" , zegt Hol. "In die tijd wilde men echt opvoedend bezig zijn en alleen kwaliteit bieden. Ik herinner me nog een collega die hautain zei: 'De Margriet, nee, die hebben we niet hoor.'."

Er werden ook nog hoge morele eisen aan de collectie gesteld. Net zoals in het begin van de eeuw Oscar Wilde en Emile Zola in de 'gifkast' stonden, was begin jaren zestig 'Terug naar Oegstgeest' van Jan Wolkers in veel bibliotheken taboe. Hol: "Het assortiment is sinds de jaren zestig veel ruimer geworden. Zowel naar boven als naar beneden; van boeken waar een enkeling om vraagt tot populaire lectuur."

En de betuttelende bibliothecaresse is vervangen door een leger van medewerkers die behulpzaam ingaan op vragen als "Ik moet foto's hebben van allerlei bijzondere wolken in Nederland. Hebt u die?" Of: "Ik moet alles weten van de im- en export van personal computers uit Zweden." Desnoods zoeken ze alle databanken af: van ministeries, parlement en universiteiten tot de databank van het ANP waarin ze alle nieuwsberichten van de afgelopen twee jaar kunnen vinden. En al houden ze het meest van ingewikkelde verzoeken, naar eigen zeggen zijn ze even behulpzaam als de zoveelste scholier binnenkomt met de vraag: "Ik moet een Engels werkstuk maken. Weet u een onderwerp?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden