Het gaat steeds slechter met gevluchte Syriërs, maar teruggaan is nog te gevaarlijk

De rolstoel van een terugkerende invalide Syriër wordt over de grens gedragen.Beeld AFP

Syrische vluchtelingen die zich massaal voorbereiden op terugkeer? Nee, dat ziet Scott Craig, UNHCR-woordvoerder in Libanon zeker niet om zich heen. "We zien wel sporadisch dat mensen spontaan terugkeren. Maar dat gaat niet om grote aantallen. In 2017 keerden bijvoorbeeld een paar duizend mensen terug."

En dat terwijl er sinds de oorlog bijna een miljoen Syrische vluchtelingen naar Libanon zijn uitgeweken. Een op de vijf inwoners in dat land is inmiddels Syrisch. Met deze groep vluchtelingen gaat het steeds slechter zegt Craig. "Ze worden armer en armer. Vaak wordt gedacht dat de situatie van vluchtelingen statisch is, dat hun levensomstandigheden min of meer hetzelfde blijven. Maar dat is hier in Libanon zeker niet het geval."

Driekwart van de Syrische vluchtelingen leeft onder de armoedegrens, rekent Craig voor. "Dat wil zeggen dat ze van minder dan 4 dollar per persoon per dag moeten leven. Voor 60 procent is dat zelfs minder dan 3 dollar per dag. Libanon is een duur land, de huren zijn hoog en voedsel is prijzig. En humanitaire organisaties krijgen steeds minder fondsen."

Gevaarlijke reis

Natuurlijk willen mensen het liefst terug, zegt Craig. "Hele families zijn door de oorlog uit elkaar gevallen. Soms zit de ene helft in Libanon en is de andere in Syrië achtergebleven." Dat ze ondanks hun ellendige omstandigheden niet teruggaan, laat volgens hem vooral zien dat ze het nog te gevaarlijk vinden. "Soms gaat een familielid voor een kort bezoek heen en weer naar Syrië om de situatie te peilen. Hoe is het met het huis, het bedrijf, de wegen?" Een algemeen beeld valt uit hun verhalen nog lastig op te maken.

Al lijkt het in je eigen stad of dorp veilig, dan nog brengt terugkeer risico's met zich mee, vervolgt Femke Joordens voorlichter van de UNHCR Nederland. "Bijvoorbeeld omdat je door onveilig gebied moet reizen om er te komen." Syriërs die terugkeren gaan volgens haar vooral naar plekken als Homs, Aleppo en Dara'a. Maar benadrukt Joordens, recentelijk zijn ook weer hele groepen weggetrokken uit brandhaarden als Afrin en Ghouta.

De VN proberen aan de grenzen zoveel mogelijk informatie te verzamelen over de profielen van mensen die teruggaan en hun beweegredenen. Ook proberen ze te inventariseren wat zij minimaal nodig achten om de sprong terug naar huis te wagen. Assistentie bij terugkeer verleent de UNHCR niet, want dat zou op een aansporing kunnen lijken, terwijl de vluchtelingenorganisatie de situatie in Syrië nog veel te onveilig vindt.

Volgens de hoge commissaris voor de vluchtelingen Filippo Grandi moet in elk geval eerst de bescherming van de mensen die naar huis willen gegarandeerd zijn. Hij verwacht niet dat als de situatie in Syrië wat stabieler is "5 miljoen mensen alles uit hun handen zullen laten vallen om naar Syrië terug te gaan". Volgens hem is het eerder een geleidelijk proces waarbij sommigen vooruitgaan om eerst hun huis te renoveren. Maar dat de gevluchte Syriërs naar huis zullen gaan staat vast, zegt Craig. "Het is niet de vraag óf ze zullen terugkeren, maar wanneer. Vooralsnog is het oorlog in Syrië."

Vluchtelingenkinderen moeten les kunnen krij-gen. Soms gaat dat goed (Egypte), maar veel vaker komt er niets van terecht.

Geen school

In totaal worden ruim vijf miljoen Syriërs in de buurlanden opgevangen. Hun situatie is er na zeven jaar oorlog niet veel beter op geworden. Zo gaan ondanks internationale afspraken veel Syrische kindvluchtelingen nog altijd niet naar school.

Marc Dullaert in zijn tijd als KinderombudsmanBeeld anp

Ruim 40 procent van de Syrische kinderen in naburige landen krijgt geen enkele vorm van onderwijs, constateerde KidsRights vorige week in een nieuw onderzoek. Een zorgelijke ontwikkeling, vindt Marc Dullaert, oprichter van de organisatie die wereldwijd opkomt voor kinderrechten.

Na zeven jaar oorlog verblijven er in Turkije, Libanon, Jordanië, Irak en Egypte inmiddels zo'n 1,7 miljoen Syrische kinderen in de schoolgaande leeftijd. De landen spraken twee jaar geleden af om al deze jonge vluchtelingen aan het eind van 2017 in de schoolbanken te krijgen, maar dat doel is bij lange na niet gehaald. In plaats daarvan nam het aantal kinderen dat verstoken is van onderwijs juist toe, van 36 naar 43 procent.

In Turkije ligt het percentage nog hoger. Daar gaat bijna de helft van de 1,1 miljoen Syrische kinderen niet naar school. Dat is opmerkelijk als je bedenkt dat het land sinds de migratiedeal miljarden van de Europese Unie krijgt toegestopt om Syrische vluchtelingen op te vangen. Hoe kan het dan dat honderdduizenden kinderen geen toegang tot onderwijs hebben?

Bureaucratie

Volgens KidsRights zijn de voornaamste oorzaken toenemende armoede en hardnekkige bureaucratie. Het onderwijs is weliswaar gratis, zegt Dullaert, maar veel ouders kunnen alsnog het vervoer of de schoolspullen niet betalen. "Door armoede zijn kinderen vaak gedwongen om bij te dragen aan het gezinsinkomen en dus gaan ze werken."

Het is voor Syriërs niet makkelijk om in Turkije aan de slag te gaan. Zo moet een Turkse werkgever in de regio waar ze geplaatst zijn hen sponsoren. Bovendien moeten tegenover elke buitenlander die een werkgever aanneemt vijf Turkse werknemers staan. "Hierdoor krijgen weinig Syriërs een werkvergunning en werken ze vaak illegaal."

Maar ook families die wel genoeg geld hebben, lopen tegen problemen aan. Hoewel de Turkse overheid heeft gezegd dat scholen ook kinderen zonder verblijfsvergunning moeten toelaten, worden die door sommige scholen toch om die reden geweigerd, zegt Dullaert. Bovendien zijn veel kinderen lang niet naar school geweest, waardoor het steeds moeilijker wordt om de draad op te pakken. "De lessen worden in het Turks gegeven en dat spreken Syrische kinderen niet. Er zijn geen goede inhaalprogramma's voor kinderen die lang niet naar school zijn geweest. We horen van veel kinderen dat ze om die reden uitgevallen zijn."

Onderwijskloof

Het aantal kinderen dat in Jordanië niet naar school gaat, is het afgelopen jaar verdubbeld. "De armoede onder vluchtelingen stijgt, het spaargeld is nu wel echt op. Veel ouders kunnen het vervoer naar school niet meer betalen."

In Egypte lukt het wel om alle Syrische kinderen naar school te krijgen. "Daar wordt ook Arabisch gesproken, waardoor kinderen makkelijker kunnen integreren."

In een brief roept KidsRights de internationale gemeenschap op om de 'onderwijskloof' te dichten en meer geld vrij te maken voor onderwijs aan Syrische kinderen. Dullaert vindt dat er binnen de humanitaire hulp in verhouding meer geld naar onderwijs moet gaan, volgens KidsRights een van de 'slechtst gefinancierde sectoren'. "Een succesvolle wederopbouw door een jonge generatie valt of staat immers bij de mate waarin we in de onderwijsbehoefte voorzien."

In Turkije staat wel een groep Syriërs te dringen om een uitreisbewijs; ze willen naar huis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden