Het gaat niet slecht, maar corruptie is in Nederland een taboe

Vaten in een drugslaboratorium op het erf van een CDA-penningmeester in het Brabantse Leende.Beeld ANP

Je zou het niet zeggen, met de CDA-bestuurder met een drugslab op zijn erf en een ambtenaren-echtpaar dat mogelijk 4,5 ton heeft verduisterd. Maar Nederland daalde in de internationale ranking van 'integere landen' van de vijfde naar de achtste plaats. 

Om nog maar te zwijgen van de veroordeling van de Roermondse wethouder Van Rey (omkoping) en definitieve celstraf voor toenmalig VVD-gedeputeerde Ton Hooijmaijers.

Toch nam afgelopen jaar volgens Hans Groot het aantal zaken waarin de integriteit van bestuurders en ambtenaren ter discussie stond, licht af. Groot hoefde maar 65 keer op pad, blijkt uit zijn jaarverslag dat vandaag uitkomt, tegen 76 keer het jaar daarvoor.

Groot is de drijvende kracht achter het Steunpunt Integriteitsonderzoek Politieke Ambtsdragers. Dat adviseert commissarissen van de koning, burgemeesters en voorzitters van waterschappen over de aanpak van bestuurders en volksvertegenwoordigers die mogelijk een scheve schaats hebben gereden. Het steunpunt doet zelf géén onderzoek, maar begeleidt de hulpvrager bij diens eigen speurtocht.

Zijn bevindingen van afgelopen jaar noemt hij 'weinig spectaculair', al is elk incident er een te veel, want zaken waarin de integriteit van bestuurders een rol speelt, slaan publicitair in als een bom. Toch is hij niet echt grote kwesties tegengekomen.

"De hoofdmoot is belangenverstrengeling op lokaal niveau, het lekken van informatie en ongewenst gedrag." Zoals dat van de burgemeester van Renkum die vorig jaar laveloos op de Arnhemse Korenmarkt werd aangetroffen. De lichte daling van het aantal incidenten komt volgens Groot overeen met de cijfers waarmee de hoogleraren Leo Huberts en Muel Kaptein dit jaar weer de Integriteitsindex samenstelden. "Een compilatie van akkefietjes, die overigens wél publieke aandacht trekken."

Van Rey-effect

Hoewel bestuurskundige Pieter Tops en journalist Jan Tromp in hun boek 'De achterkant van Nederland' waarschuwen dat drugscriminelen in Brabant de (politieke) macht grijpen, ziet Groot dat niet in zijn statistieken terug. "De spouwmuren van die criminelen zijn inderdaad gevuld met geld, en de auteurs verwachten dat de misdaad daarmee macht koopt. Maar meer dan een vermoeden is het niet. Ik zie geen maffiose bestuurders."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Hans GrootBeeld TRbeeld

Groot ziet juist dat in veel gemeenten het zogenaamde Van Rey-effect optreedt. Het vonnis van tachtig kantjes leidt tot wat hij 'moresprudentie' noemt. "De uitspraak zet de praktijk op scherp, en al wordt over de inhoud anders gedacht, over het vonnis wordt gesproken. Iedereen ziet nu al uit naar het hoger beroep, dat hopelijk nog meer duidelijkheid zal verstrekken over wat kan, en wat niet."

Toch is er geen reden om achterover te leunen. Opmerkelijk genoeg is Nederland in de internationale corruptie-index van de ngo Transparency International weggezakt van een vijfde naar achtste plaats. Groot spreekt zelfs van een 'duikeling'. "Je kunt zeggen dat we ons nog steeds in de top tien van de minst corrupte landen van de wereld bevinden, maar Nederland hoort wel bij de grootste dalers." 

Dat komt vooral omdat we geen antwoord hebben op de vraag van buiten wat wij doen om corruptie en belangenverstrengeling tegen te gaan. Nederland is een corruptievrij land, vinden we zélf. Maar de buitenlandse beoordelaars zeggen: corruptie is in Nederland een taboe-onderwerp. Dat is wel iets waarover we moeten nadenken."

Als Groot moet inschatten waarom Nederland zo is weggezakt, noemt hij drie redenen. Hij denkt als eerste aan het draaideureffect dat ontstaat als politici wel heel snel de overstap maken naar het bedrijfsleven en aan de onderhandelingstafel opeens andere belangen dienen. 

Mistige partijfinanciering

Minister Camiel Eurlings (verkeer) stapte over naar de KLM, staatssecretaris Jack de Vries (defensie) ging lobbyen voor de JSF en staatssecretaris Pieter van Geel (milieu) pleitte na zijn politieke loopbaan plots voor water uit plastic flesjes. "Dat moeten we niet willen. In sommige functies is een rustpauze van twee jaar niet eens genoeg."

Maar Groot denkt ook dat de mistige partijfinanciering en het lobbygedrag - hoewel daarmee niets mis hoeft te zijn - bijdragen aan het publieke wantrouwen in de politiek. "Als dat naar de gallemiezen gaat, zitten we wél met een probleem."

Ambtenaren en bestuurders op lokaal niveau hebben meer aandacht voor het onderwerp integriteit dan politieke partijen, terwijl die de lijstjes samenstellen met nieuwe kandidaten. Of het nu om de formatie van het nieuwe kabinet gaat, of om de samenstelling van de kandidatenlijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen volgend jaar. 

"Het zou goed zijn", zegt Groot, "als er bij de werving van nieuwe kandidaten een 'knip' zou worden gemaakt. Er zijn mensen die kandidaten aantrekken, en er zijn mensen die controleren of de nieuwe bestuurders geen vlekjes hebben." Met één zoekopdracht in Google had de PvdA in 2012 het gedoe rond Co Verdaas (de staatssecretaris die moest vertrekken omdat hij als gedeputeerde onjuist had gedeclareerd, red.) zo bijvoorbeeld kunnen voorkomen, zegt hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden