Het Fyra-rapport zal veel pijn doen

37 getuigen werden afgelopen voorjaar verhoord door de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Het leverde ontluisterende gesprekken op, over het vechthuwelijk tussen ministerie en NS, rammelende treininspecties en de reiziger die werd vergeten. Vandaag presenteert de commissie haar eindrapport. Wie spelen daarin een hoofdrol?

Jan Timmer

President-commissaris NS (1996-2001)

Van hem was de uitspraak: 'privatisering is de moeder van al het kwaad'. Toch had het niet tot openbare aanbesteding hoeven komen, vertelde Tineke Netelenbos tijdens haar verhoor. De NS mochten eind vorige eeuw een plan voor exploitatie van de gloednieuwe hogesnelheidslijn opstellen, maar 'verprutsten dit'. Daarna boden de NS onder verantwoordelijkheid van Timmer tijdens de openbare aanbesteding 178 miljoen euro per jaar om flitstreinen te laten rijden over de hsl. Een onrealistisch en onverantwoord hoog bedrag.

Maurizio Manfellotto

President-directeur AnsaldoBreda (sinds 2011)

Hield tijdens zijn verhoor bij de enquêtecommissie hardnekkig vol dat er met zijn treinen niet veel mis was. Manfellotto had kritiek op alle betrokken partijen, maar vooral op de Nederlandse Spoorwegen. "Ik heb in al die jaren nooit een topman van de NS gezien." Hij schermde met goedkeuringen en vergunningen die de verschillende inspectiediensten destijds aan de Fyra gaven. Wat er misging, waren 'banale probleempjes'. Dat klinkt geruststellend, maar daar tegenover staan vele verklaringen vanuit Nederland en België over de volslagen incompetentie van de Italiaanse treinbouwer.

Bert Meerstadt

President-directeur NS (2009-2013)

Verklaarde tijdens zijn verhoor dat de Fyra-treinen die door het Italiaanse bedrijf AnsaldoBreda werden gebouwd, niet of nauwelijks door de NS werden gecontroleerd. Inspectie gebeurde 'op papier'. Meerstadt 'schrok wel even' toen hij destijds voor het eerst het Fyra-ontwerp zag. "Het is eigenlijk een heel rare trein, met een soort eendebek." Dat geen twee toestellen hetzelfde waren, ontdekten de NS pas toen de Fyra al door het Nederlandse landschap reed.

Jenny Thunnissen

Inspecteur-generaal van de Inspectie Leefomgeving en Transport (sinds 2008)

Zonder twijfel verantwoordelijk voor het meest opzienbare verhoor tijdens de enquête. De organisatie van Thunnissen moest namens het ministerie van infrastructuur en milieu de Fyra inspecteren. Maar daar bleek, tot zichtbare verbijstering van de enquêtecommissie, in de praktijk geen sprake van. Thunnissen kon de commissieleden niets vertellen over het werk van haar inspecteurs. De inspectiedienst gaf een vergunning voor de treinen af, ondanks een waarschuwing van ProRail dit niet te doen. Er was geen fysieke controle van de toestellen. Had dat niet gemoeten? Het was niet verplicht, hield Thunnissen de commissie voor.

Tineke Netelenbos

PvdA-minister van V&W (1998-2002)

Wilde de Fyra eigenlijk niet hebben, maar besloot toch drie flitstreinen aan te schaffen. Nam begin 2013 het drastische besluit de Fyra van het spoor te halen. Descheemaecker oordeelde vernietigend over deze 'trein van de hel', vanwege loszittende onderdelen, roest, weigerachtige deuren en problemen bij streng winterweer. Nederland kon niet anders dan het Belgische voorbeeld volgen, waarna de Fyra geschiedenis werd. Opvallend: twee inspecteurs verklaarden tijdens hun verhoor dat die treinen best opgelapt hadden kunnen worden.

Marc Descheemaecker

Topman Belgisch spoorbedrijf NMBS (2004-2013)

Wilde de exploitatie van de hsl gunnen aan de NS, tegen de liberale tijdgeest in. Uiteindelijk ging ook zij akkoord met openbare aanbesteding van de spoorlijn. Daarmee werd de kiem voor het Fyra-fiasco gelegd. Netelenbos probeerde in 2000 minister-president Kok nog met een handgeschreven briefje te behoeden voor die aanbesteding. Kok verscheurde die. Tegen de enquêtecommissie sprak de oud-minister: "Als er naar mij was geluisterd, hadden die treinen inmiddels al lang gereden". Maar dat gebeurde dus niet. Netelenbos legde zich daarbij neer.

Wilma Mansveld

PvdA-staatssecretaris van infrastructuur en milieu (sinds 2012)

Ze lijkt, als huidig politiek verantwoordelijke, de enige die zich echt zorgen moet maken over het rapport. Mansveld liet de Fyra onder grote tijdsdruk toe op het Nederlandse spoor, ondanks waarschuwingen over technische problemen. En dat terwijl het alternatief - de Beneluxlijn - was verdwenen. Ze maakte ook bepaald geen beste indruk tijdens haar verhoor met ontwijkende antwoorden.

De finale van het fiasco

Juni 2000 Ruzie over de aanbesteding

De gemoederen lopen hoog op binnen het Tweede Paarse kabinet. Terwijl minister van verkeer en waterstaat Tineke Netelenbos het vervoer over de hogesnelheidslijn onderhands wil gunnen aan de NS, ziet onder meer collega- minister Gerrit Zalm dat niet zitten. Het is een tijd waarin het geloof in marktwerking en privatisering haast onbegrensd is. Eerdere pogingen tot onderhands gunnen aan de NS zijn mislukt. Premier Wim Kok beslecht het pleit: de aanbesteding gaat door. Het nationale spoorbedrijf moet gaan opbieden tegen internationale spoorpartijen.

Mei 2001 Het bizar hoge bod

De NS bieden 178 miljoen euro om het vervoer over de hogesnelheidslijn te gaan uitvoeren en blaast daarmee de twee andere buitenlandse gegadigden weg. Het bizar hoge bod is ingegeven door de angst dat een buitenlandse partij na de hogesnelheidslijn zal azen op andere belangrijke treinverbindingen. Het bestaansrecht van de NS staat op het spel. De NS verlaten zich bij hun voorstel op berekeningen met extreem lage kosten, zeer optimische reizigersaantallen en duur geprijsde kaartjes. Het ministerie van verkeer en waterstaat is verbaasd over het hoge bod, maar accepteert het toch. Zo komt het onrealistische concessiebedrag als een molensteen om de nek te hangen van NS-dochter High Speed Alliance (HSA), die de exploitatie gaat verzorgen.

Mei 2004 Goedkope gouden bergen

Geldnood drijft HSA in de armen van de Italiaanse treinbouwer AnsaldoBreda. De Italianen beloven een lage prijs en treinen die niet 230 km per uur, maar zelfs 250 km per uur rijden. En: ze zijn de enig overgebleven bieder, nadat HSA het aantal gewenste treinstellen heeft verlaagd van 19 naar 12. Zo'n kleine order is niet aantrekkelijk voor andere treinbouwers. Het verlagen van de bestelling is een noodgreep van HSA: het dochterbedrijf van de NS zucht en steunt onder het torenhoge concessiebedrag. NS weigeren het dochterbedrijf te hulp te schieten. Dat moet de staat maar doen, omdat die de constructie van HSA heeft bedacht, is de gedachte.

November 2011 Vertraagde levering

Minister Melanie Schultz besluit een einde te maken aan financiële wurggreep waarin HSA zich bevindt. De NS-dochter balanceert al jaren op het randje van faillissement doordat het concessiebedrag zo hoog is en de levering van de treinen, die gepland stond voor 2007, fors is vertraagd. Eerder zijn er via de staat al honderden miljoenen in HSA gepompt. Onder Schultz krijgen de NS een samengevoegde concessie om zowel het hoofdspoornet als de hogesnelheidslijn te exploiteren, voor een stuk minder geld. HSA zal weer opgaan in het moederbedrijf.

De berichten over AnsaldoBreda worden steeds verontrustender. Sinds 2006 weten ze bij NS-dochter Nedtrain al dat de kwaliteit van de Italiaanse bouwers te wensen overlaat. Ook blijken de Italianen in Denemarken grote problemen te hebben met het leveren van treinen.

Juli 2012 Groen licht ondanks rood signaal

Aan alle papieren voorwaarden is voldaan en dus zet Krijn van Herwaarden, inspecteur bij de Inspectie Leefomgeving en Transport, zijn handtekening: de Fyra mag gaan rijden. Hij negeert berichten van collega's die meereden met testritten over doorgebrande printplaten, losrakende 45-voltsleidingen en losschietende deuren. Ook spoorbeheerder ProRail heeft gewaarschuwd voor gevaarlijke situaties. Maar Van Herwaarden doet het af als kinderziektes. De papieren van het certificeringsbureau zijn op orde en dus vindt de inspecteur het onnodig om zelf de treinen fysiek te bekijken. Dat bij de controles van het certificeringsbureau ook vooral naar papierwerk is gekeken, weet hij niet.

9 december 2012 De Fyra rijdt...eventjes

De Fyra gaat rijden, ondanks ernstige twijfels bij ProRail over de betrouwbaarheid van de treinen. Ook bij HSA en lagere geledingen van de NS is bekend dat er het een en ander schort aan de Fyra's. Een alarmerend rapport waarin staat dat de treinen slechts voor 30 procent kunnen worden ingezet, bereikt nooit de top van de NS. Uitstel is sowieso geen optie, want er is geen alternatief: de Beneluxtrein is al uit dienst genomen. HSA had graag gewild dat deze als terugvaloptie was blijven rijden, maar NS Reizigers, een andere NS-dochter, heeft daar in 2011 een stokje voor gestoken vanwege mogelijke problemen met de dienstregeling. Het illustreert hoe slecht de samenwerking is binnen de NS.

Al snel gaat het mis. Nadat een bodemplaat loslaat en op de rails belandt, worden de treinen half januari 2013 van het spoor gehaald.

31 mei 2013 Het nekschot van de Belgen

Het is topman Marc Descheemaecker van NMBS die de Fyra definitief ten grave draagt met zijn foto's van talloze mankementen. Dan trekt ook Nederland de stekker uit de Fyra. De kosten? Naar schatting een kleine 800 miljoen euro. Het hele hogesnelheidslijndebacle meegerekend kan het bedrag oplopen tot 11 miljard euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden