Het falen van de tweede generatie

De levens van de autochtone en Marokkaanse bewoners lopen al vanaf de kleuterschool langs elkaar heen. Marokkanen moeten in Ede opboksen tegen de dominantie van de protestante groep. Beeld Koen Verheijden
De levens van de autochtone en Marokkaanse bewoners lopen al vanaf de kleuterschool langs elkaar heen. Marokkanen moeten in Ede opboksen tegen de dominantie van de protestante groep.Beeld Koen Verheijden

Uit de hand gelopen kattekwaad, zeggen jongeren zelf. Maar volgens andere bewoners is er meer aan de hand in de Edese wijk Veldhuizen. Wat is het verhaal achter de rellen?

Om tien voor half drie wordt op de deur gebonsd. Sija de Jong (47) schrikt wakker. Ze weet meteen: "De auto." Dan hoort ze ook alarmen loeien. Voor de deur staat een buurman. "Slecht nieuws", zegt hij.

De volgende dag herinneren alleen nog een nummerplaat en twee verwrongen stukken staal aan haar Toyota Avensis Verso. Drie andere auto's gaan die nacht ook in vlammen op, de laatste van in totaal elf die week.

Verpaupering gestopt
Het leek in Veldhuizen (18.000 inwoners) de goede kant op te gaan. Een wijk uit de jaren zestig en zeventig zoals er in Nederland tientallen zijn, met drive-inwoningen, flats en woonerven. Nergens vuil op straat. De wijdverbreide verpaupering is de afgelopen jaren tot een paar straten teruggedrongen.

Grauwe galerijflats gingen na onlusten in 2008 tegen de grond. Met nieuwe huizenblokken en koopwoningen probeerde het gemeentebestuur de problemen te verdrijven. Criminaliteitscijfers lopen terug: 245 delicten in 2014, 144 in 2015. In 2016 waren er tot nu toe 76. De inbraken gingen van honderden per jaar naar vijftig. Zeker, met Oudjaar vlogen nog stenen door ruiten, maar het 'Marokkanenprobleem' in de wijk leek beheersbaar geworden.

Tot zondag 1 mei. Pallets die tegen winkelcentrum De Lindenhorst staan, worden in brand gestoken. De brandweer kan voorkomen dat het winkelcentrum, waarvan een week later de sloop begint, in de fik vliegt.

De volgende avond provoceren vijftig vooral Marokkaanse jongeren de politie. Na een gesprek met de wijkagent gaan de meesten naar huis, maar een clubje van vijftien blijft. Om kwart voor elf slaat de vlam in de pan. Er breken relletjes uit. Ruiten sneuvelen, auto's worden vernield en in brand gestoken. De politie overweegt de ME in te zetten. Twee jongens worden opgepakt: een was op een school geklommen, de ander gooide een steen naar een agent.

Burgemeester Cees van der Knaap stelt een samenscholingsverbod en een noodbevel in. Wie niets in de wijk te zoeken heeft, moet wegwezen. Loop je drie keer met zijn vieren over straat, dan krijg je een boete van 5000 euro.

Dinsdagavond wordt een 'leidende figuur' opgepakt. Verder is het rustig. Maar dan, om half vier 's nachts, vliegen er helemaal aan de andere kant van de wijk drie auto's in de brand. De politie zet de dagen erna extra mensen in. Het mag niet baten: vrijdagnacht gaat de Toyota van de familie De Jong in vlammen op. Het samenscholingsverbod wordt uitgebreid. De wijk komt in verzet. Er is een mars van zo'n honderdvijftig Marokkanen tegen het geweld, nadat de consul-generaal van Marokko op bezoek kwam.

Maandagochtend 9 mei hangt een vreemde stilte in Veldhuizen. Weg zijn de camera's. Weg ook de groepjes jongeren. De straten baden in zonlicht. Af en toe een buurtagent op de fiets. Achter de ogenschijnlijke rust broeit onbehagen.

Gesluierde moeders met kinderwagen lopen snel door als je ze aanspreekt. "Jullie willen ons alleen maar zwart maken", zegt een jongen van een jaar of achttien. Hij loopt haastig door, een peuk in zijn mond. "Hier, ga maar praten met je collega's" - hij wijst naar een passerende politiewagen. Ook bewoners van de overwegend blanke woonerven praten liever niet. Straks krijgen zij een steen door de ruit.

Sloop winkelcentrum
Hoewel ze het straatbeeld niet domineren, wonen er meer Marokkanen in Veldhuizen dan in de rest van Ede (14 tegen 3 procent). Ze wonen vooral in het oude deel, rond het kleine winkelcentrum De Lindenhorst, waar na lang uitstel het afbraakwerk eindelijk is begonnen. Er moet een christelijke woongemeenschap komen: 'Vredehorst'.

Het winkelcentrum ziet er desolaat uit; na de rellen staan er hekken omheen. 's Nachts loopt er beveiliging rond. De laatste ondernemers leverden hun pand voor de sloop netjes opgeruimd op. Op een na: het Marokkaanse theehuis Nadi.

null Beeld Koen Verheijden
Beeld Koen Verheijden

Minoun Aktitou (52) runde Nadi de afgelopen drie jaar. Hij en zijn medewerkers hadden de jongeren onder controle, zegt hij. Ze keken tv of zaten op internet, hingen in ieder geval niet op straat. Volgens Aktitou kreeg hij pas op het laatste moment van de gemeente te horen dat het pand sloot. Hij had al gewaarschuwd na de onrustige jaarwisseling: als zijn buurthuis verdwijnt, dan konden de gemoederen in mei ook weleens verhit raken.

Omwonenden, andere ondernemers en de gemeente vertellen een ander verhaal. In mei verliep zijn antikraakcontract: Aktitou wist van meet af aan dat hij er weg moest.

Bovendien veranderde de sfeer rond het theehuis toen Aktitou het overnam. De oudere Marokkanen die er kopjes thee dronken vertrokken. Met het jongere publiek werd het onrustiger, vooral 's avonds. Er stopten auto's die wel erg duur waren voor de jonge Marokkaanse chauffeurs. Bij Nadi werd geblowd en gedeald, zeggen omwonenden en buren. In de woorden van een naaste buur: "Van een theehuis veranderde het in een wiethuis."

Tekst loopt door onder foto.

De politie in Ede. Beeld Koen Verheijden
De politie in Ede.Beeld Koen Verheijden

Aktitou speelt hierin een dubieuze rol. Hij presenteert zich graag als vader voor de hangjeugd, maar het beeld bij zijn critici is anders. Het theehuis was een rotte appel.

De ongeveer tien jongens van 17 tot 24 jaar die de leiding hadden in de onrust van vorige week, kwamen er ook. Deze 'top-10' was al bekend vóór de autobranden. Dat zijn geen jongens die af en toe kattekwaad uithalen, maar geharde criminelen. Er opereert een bende vanuit Veldhuizen: af en toe worden geldkluizen uit het noorden of het zuiden van het land in de Edese wijk teruggevonden. De harde kern ondermijnt de samenhang van Veldhuizen. En ze slepen zo'n veertig of vijftig jongens van soms net twaalf jaar mee in hun gedrag.

Volgens buurman Gerard van Winsum (71) ging het bij de vernielzucht om 'pure intimidatie'. "Ze kunnen hun zaakjes niet meer doen." De harde kern zet de jongens om hen heen aan tot rellen om een nieuwe uitvalsbasis af te dwingen. "De buren zeggen al: geef ze toch een nieuwe plek, de gemeente moet ons helpen."

Iedereen wist wat zich in het theehuis afspeelde. Toch werd er niet opgetreden. Tot woede van de Marokkaanse koepelvereniging Samenstede, die drie jaar geleden werd opgericht en uit het bestuur van het theehuis stapte. Sindsdien runt Aktitou het in zijn eentje. Tot drie keer drong Samenstede het afgelopen jaar bij de gemeente aan op sluiting van het theehuis. Maar de gemeente en de politie bleven het gedogen.

Een woordvoerder van de gemeente erkent dat het theehuis 'niet echt een visitekaartje voor de wijk was'. De gemeente had gehoopt dat de sloop van het winkelcentrum eerder kon beginnen. Maar de Turkse pizzeria dwong bij de rechter af dat ze haar contract mocht uitzitten. Daardoor werd de sloop vertraagd. "Toen was het van: ja, laat dat theehuis ook maar zitten."

Stoere praat
"Uit de hand gelopen kattekwaad", zegt een 23-jarige jongen bij De Lindenhorst laconiek over de vernielingen. Ze keuren het niet goed, zegt ook zijn vriend (23). Hun namen willen ze niet in de krant. Het ging maar om een paar jongens, zeggen ze. "Daar worden wij nu ook bij opgeteld?"

Stoere praat hoor je ook bij de jongens van 15 en 17 bij een flat met het woord 'Azalea' erop. Ze staan er met Mimoun Aktitou. Hun namen geven ze niet. Er wordt gefoeterd op de gemeente. Die moet meer aandacht voor de wijk hebben.

null Beeld Koen Verheijden
Beeld Koen Verheijden

In wijkcentrum Het Kernhuis snappen ze het niet. Elke week is er huiswerkbegeleiding voor Marokkaanse jongeren. Ook Samenstede organiseert er twee inloopavonden. Maar ja, de mensen van Samenstede zijn van de moskee. Daar komen de jongeren niet.

Laat ze dan zelf een plan maken, zegt het Kernhuis-bestuur. Er zijn twaalf zaaltjes, per dagdeel te huur. Veel kost het niet, zeker niet als je subsidie aanvraagt. Enige voorwaarde: het plan moet een educatief doel dienen. "Met tv-kijken en gewoon zitten nietsdoen help je jongeren niet vooruit", zegt vrijwilliger Hassan Laoudi, oud-jongerenwerker in de wijk.

Marokkaanse hangjongens voelen er niets voor. Het Kernhuis, een gelikt, fonkelnieuw gebouw in het aangeharkte nieuwbouwdeel van de wijk, is hun plek niet. Aktitou: "Een buurthuis moet vrij en open zijn, en niet voor een paar uurtjes per week."

Het Kernhuis is het nieuwste initiatief om de buurt vooruit te helpen. Een stoet van welzijnswerkers heeft de wijk voorbij zien trekken. In 2009, na de onlusten van het jaar daarvoor, kreeg Ede als een van de 22 'Marokkanengemeentes' een zak geld voor Veldhuizen. Daar kwamen zogeheten Van Montfrans-gelden bovenop en een miljoen uit de Vogelaarpot. Tientallen projecten zijn met dat geld (totaal 2,1 miljoen) opgezet, van 'etnisch ondernemerschap' tot 'moedercoaches'.

In 2012 was het extra geld op. Meer kwam er ook niet, het kabinet stopte met het ondersteunen van 'doelgroepen'. Alleen voor 'vraaggerichte activiteiten' was nog geld. In Veldhuizen is de ommezwaai merkbaar. Investeringen zijn teruggeschroefd.

"Maar er is nog genoeg", verzekert een beleidsadviseur van de gemeente. Volgens haar heeft alle inzet geholpen, zo daalde de schooluitval. In de rellen van vorige week ziet ze een 'incident'. Hoopgevend vindt ze de mars die de Marokkanen organiseerden. "Nooit eerder spraken ze zich zo massaal uit. Daar stond gewoon een gemeenschap."

Bilal Belhadj (26) is sceptischer. De jongerenwerker (niet in Veldhuizen) is opgegroeid in de wijk en vrijwilliger bij het Kernhuis. "Een nieuwe generatie dreigt verloren te gaan."

Alle welwillendheid van vrijwilligers en buurtwerkers ten spijt vinden jongeren nog steeds geen aansluiting in de samenleving, zegt Belhadj. Deels door luiheid, deels door een gevoel toch al afgeschreven te zijn, zegt hij. Gerard van Winsum, die veel met hangjongeren in de wijk heeft gewerkt, ziet een 'enorme slachtoffercultuur'.

Tekst loopt door onder foto.

Sija en Kees de Jong op de plek waar hun auto in de fik vloog. Beeld Koen Verheijden
Sija en Kees de Jong op de plek waar hun auto in de fik vloog.Beeld Koen Verheijden

De omgeving maakt het hun ook niet per se makkelijk. In het dorpse Ede valt voor hen weinig te beleven. De levens van de autochtone en Marokkaanse bewoners lopen al vanaf de kleuterschool langs elkaar heen. Marokkaanse kinderen in Veldhuizen gaan naar openbare basisschool De Bongerd, die relatief zwart is, of naar de islamitische basisschool Al Amana.

Gereformeerde kinderen gaan naar De Triangel, evangelische kindjes naar De Rots - op hun pleinen zie je alleen maar witte kinderen. Ook Marokkanen elders in Ede moeten opboksen tegen de dominantie van de protestantse groep. Voor jongeren in Veldhuizen komt daar nog een stigma bij: ze komen uit een wijk die te boek staat als die van het 'Marokkanenprobleem'.

"Ze weten niet wie ze zijn", zegt Mokhtar Ftatchi (42), bestuurslid van moskee Al Mouahidin. "Ik zeg altijd: ze zijn chaotisch geïntegreerd. Thuis spreken ze een mengelmoes van Berbers en Nederlands. Ze weten niets van Marokko, maar de omgeving spreekt ze wel aan als Marokkanen."

Ftatchi, in het dagelijks leven vrachtwagenchauffeur, loopt door de moskee. Die is diep weggestopt tussen een voetbalveld en een sporthal, omdat lokale christenen zich verzetten tegen een andere locatie. Er zitten zo'n twintig oude mannen aan tafels. Ze spreken Berbers. Dit is hún theehuis.

Tussen de generaties is veel onbegrip, zegt Ftatchi. Vaders uit de tweede generatie, gewend aan een Marokkaanse opvoedstijl, mogen in Nederland hun kinderen niet slaan. Hoe ze wel moeten opvoeden, weten ze vaak niet. Deze dertigers en veertigers, die in 2001 als tiener zelf voor onrust zorgden, houden hun hoofd met moeite boven water. "Velen zitten de hele dag thuis." Het verhaal achter de rellen, zou je kunnen zeggen, is ook het falen van de tweede generatie.

'Wonden geslagen'
In de eerste meiweek komt het allemaal bij elkaar als een harde kern van relschoppers tientallen ontevreden jongeren tot agressie weet aan te zetten. Het zal moeten blijken of de angel er weer uitgetrokken is. "Er zijn wonden geslagen", zegt politiechef Peter van den Berg. "We moeten alles weer opnieuw opbouwen."

Sija de Jong en haar man Kees hebben dubbele gevoelens. Na de autobrand kregen ze hartverwarmende reacties, kaartjes en bloemen. Bij buren zien ze angst en verbittering. Ze zijn verward. Kees: "Ik zag een jongen met een buitenlands uiterlijk lopen en voelde woede. Ik schrok er zo van. Ik dacht: dit mag ik niet voelen, hij heeft er waarschijnlijk niets mee te maken." Sija: "Ik voel me altijd erg betrokken bij buitenlandse mensen. Ik dacht: 'Heer, nu hou ik zó veel van Marokkaanse mensen. En dan steken ze onze auto in brand."

De namen van de geciteerde anonieme bronnen zijn bij de redactie bekend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden