Update

Het Europees Parlement zelf is de grote winnaar: opkomst overtreft alle verwachtingen

De plenaire vergaderzaal van het Europees Parlement in Brussel. Beeld Christoph Schmidt

Sinds 1979 nam de belangstelling steeds gestaag af, nu is daar opeens een forse knik omhoog. De ‘grote coalitie’ krijgt klappen, de winst van de Groenen is groter dan gedacht.

In elk land vierde een andere partij haar eigen feestje, maar de grootste winnaar van de Europese verkiezingen is misschien wel het Europees Parlement zelf. Voor het eerst in de geschiedenis van dit hardnekkig impopulaire instituut is de opkomst hoger dan vijf jaar ervoor. En niet een klein beetje: het is een overtuigende sprong van 42,6 procent in 2014 naar 50,5 nu, volgens de laatste resultaten. In deze tijden van vermeende onverschilligheid en scepsis over de politiek mag dat een trendbreuk heten - al werd een fors deel van de kiezers juist gedreven door anti-EU-sentimenten.

Toch voerde op de uitslagenavond in het parlement in Brussel de vreugde over die opkomst de boventoon. In Duitsland ging 61,5 procent stemmen, bijna 11 procentpunt hoger dan in 2014. Oostenrijk zag ook een plus van 15, naar 59,3 procent. Van Nederland was donderdag al bekend dat de opkomst de hoogste was sinds 1989: 41,2 procent (was 37,3).

Waar gingen die extra stemmen naartoe? Kort na middernacht was het beeld verre van compleet, maar de voorlopige uitslagen bevestigen de verwachtingen dat de ‘grote coalitie’ van christen-democraten (EVP) en sociaal-democraten (S&D) harde klappen krijgt. De EVP blijft met 179 van de 751 wel de grootste, maar raakt 39 zetels kwijt. De S&D van ‘spitskandidaat’ Frans Timmermans, grote winnaar in eigen land, verliest er 38 en zou uitkomen op 150.

Duurzaamheid

Alleen voor de Europese Groenen wijkt de voorlopige uitslag sterk af van de verwachtingen. Die voorzagen slechts een kleine winst, maar in de laatste tussenstand springen ze van 52 naar 70 zetels. Daarmee zouden de Groenen in grootte de vierde groep worden in het nieuwe parlement, waar ze een sleutelrol kunnen spelen bij het vormen van meerderheden. “Kiezers geven de voorkeur aan het origineel boven de kopie”, zei een triomfantelijke Philippe Lamberts van het Waalse Ecolo, covoorzitter van de groene fractie in het Europees Parlement. Dat was een verwijzing naar andere partijen die de laatste jaren duurzaamheid nadrukkelijker in hun vaandel gingen dragen, zoals de sociaal-democraten.

In Duitsland stalen de Grünen de show: achter de verliezende CDU/CSU (rond de 28 procent) zijn ze de tweede partij met 20,7 procent. Dat is ongeveer een verdubbeling. In Frankrijk rukte de groene partij op naar de derde plaats, met ruim 13 procent. Daar ging de aandacht echter vooral uit naar de tweestrijd tussen de in Europa debuterende partij van president Macron en het rechts-populistische Rassemblement National van Marine Le Pen. Die laatste won dat al dan niet kunstmatig gecreëerde duel, met ongeveer 23,5 procent van de stemmen (min of meer gelijk aan de score van voorganger Front National in 2014). Macrons La République En Marche staat volgens voorlopige uitslagen op 22,5 procent.

In het Verenigd Koninkrijk, dat net als Nederland donderdag al stemde, druppelden de resultaten maar langzaam binnen. Zeker is wel dat de Brexit Party van Nigel Farage een monsterzege boekt, en in zetelaantal weleens de grootste nationale partij in het hele parlement kan worden. Concurrenten voor die stek zijn Le Pens RN en Lega van de Italiaanse geestverwant Matteo Salvini. Die boekte een grote overwinning, met naar schatting 28,7 procent van de stemmen. Dat was in 2014 nog maar 6 procent.

Nieuwe voorzitter

De kopstukken van de politieke families in het parlement komen dinsdagochtend bijeen om de uitslag te bespreken. Die avond is er een extra top van regeringsleiders, met hetzelfde doel. Zij zullen zich in eerste instantie beraden op de vraag wie de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie moet worden.

‘Spitskandidaat’ van de EVP, de Duitser Manfred Weber, zei dat hij ‘geen overwinningsgevoel’ had vanwege het zetelverlies. Maar hij onderstreepte wel dat zijn groepering toch de grootste blijft, ‘waarmee we op de eerste rij zitten’.

Weber waarschuwde andere partijen vast voor pogingen om de EVP buitenspel te zetten bij het uitzetten van de politieke koers. “Er is geen stabiele meerderheid mogelijk tegen de EVP.”

Zijn sociaal-democratische concurrent Frans Timmermans wees in zijn reactie ook op eigen zetelverlies, in dit geval de S&D. “De resultaten zijn helder. We moeten bescheiden zijn.” Niettemin herhaalde hij zijn oproep uit de campagne om tot progressieve meerderheden te komen in het nieuwe parlement.

Over zijn ambitie om Jean-Claude Junker op te volgen als voorzitter van de Europese Commissie wilde Timmermans op de vroege maandagochtend niet al te hoog van de toren blazen. “Ik leg nergens een claim op. Als je een verkiezing verliest, als je zetels verliest, moet je bescheiden zijn.”

Het liberale boegbeeld Margrethe Vestager, de prominentste vrouw in het veld van commissievoorzitter-kandidaten, hoopt dat het einde van de traditionele overheersende rol van EVP en S&D in zicht is. “Ik ben eraan gewend monopolies te doorbreken”, aldus de Deense Eurocommissaris voor mededinging, die in die rol multinationals met een dominante marktposities aanpakt. 

Lees alles over de Europese verkiezingen in ons dossier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden