Recensie

'Het empatisch teveel': Kritische kanttekeningen bij een modeverschijnsel

Beeld RV

Het empathisch teveel
Ignaas Devisch
De Bezige Bij, 175 blz. € 19,99
★★★

De schrijver

De Vlaming Ignaas Devisch (1970) is in Gent werkzaam als hoogleraar in de filosofie, in het bijzonder de medische ethiek. Naast studies en artikelen op zijn vakgebied schrijft hij ook boeken voor een breed publiek over maatschappelijke en ethische vraagstukken. Zijn voorlaatste boek was 'Rusteloosheid' (2016).

Het boek

Empathie is in de mode. Volgens het 'Chronologisch woordenboek' van Nicoline van der Sijs heeft deze benaming voor het vermogen zich in te voelen in anderen pas in 1968 haar intrede gedaan in de Nederlandse taal. Sindsdien wordt er veel over gepraat en geschreven, door psychologen, filosofen en ook door politici zoals Jesse Klaver. In 'Het empathisch teveel' laat Devisch hun uiteenlopende bevindingen en meningen kundig en kritisch de revue passeren.

De pakkendste uitdrukking van empathie is misschien wel de wereldberoemd geworden leuze 'Je suis Charlie'. Begin 2015 werd die op Twitter gezet, nog geen uur na de vreselijke aanslag op de redactie van Charlie Hebdo. Maar in zijn boek 'Het empathisch teveel' zet Devisch ook hier kritische kanttekeningen bij: na aanslagen in het Midden-Oosten, die vaak nog bloediger zijn, blijven soortgelijke slogans in het Westen achterwege. Bovendien zijn ze nogal gratuit, omdat niemand zich geheel met anderen kan vereenzelvigen en hun leed kan navoelen.

Met tal van voorbeelden, zoals Serious Request en andere grootschalige inzamelingsacties, maakt Devisch duidelijk waar de beperking van empathie ligt: we zijn graag bereid ons te verplaatsen in het leed van enkelingen, zeker als die in de media een duidelijk gezicht krijgen. Daarvoor trekken we vaak ook grif onze beurs, maar het ligt anders bij grote anonieme groepen en bij structurele problemen zoals armoede.

Empathie is in wezen heel selectief van aard, want we kunnen ons onmogelijk in iedereen inleven. Zoals Stalin al zei: 'De dood van een enkele Russische soldaat is een tragedie, een miljoen doden is een statistiek.' Bovendien beklemtoont Devisch herhaaldelijk dat mensen moreel ambivalent zijn. Zelfs als we altruïstisch lijken te zijn, worden we vaak mede gedreven door egoïstische motieven, zoals de voldoening die de goede daad ons zal bezorgen.

Belangrijkste stelling

Om zulke redenen tempert Devisch terecht de overspannen verwachtingen die sommigen hebben van empathie. Een gemakkelijke prooi is Roman Krznaric, die in zijn recente, ook vertaalde boek 'Empathy' de mens beschouwt als een homo empathicus en een wereldwijde toename van empathie beschouwt als wondermiddel voor alle problemen - armoede, ongelijkheid, onverdraagzaamheid en zelfs de opwarming van de aarde.

Meer in het bijzonder hamert Devisch telkens weer op de (mijns inziens onbetwistbare) stelling dat empathie weliswaar onmisbaar is in persoonlijke relaties, maar zeker niet de basis kan vormen voor de moderne staat, die zowel rechtsstaat als verzorgingsstaat wil zijn. Zo'n staat moet gebouwd zijn op de neutrale beginselen van rechtvaardigheid en solidariteit, beginselen die zonder aanzien des persoons dienen te gelden.

Dit is wat Devisch aanduidt als de 'werkbare onverschilligheid'. We willen niet terug naar een maatschappij waarin hulpbehoevende mensen afhankelijk zijn van liefdadigheid, en die gunst eerst nog moeten verdienen door goed gedrag. De moderne staat heeft de willekeur juist uitgebannen en vervangen door neutraliteit, door zowel rechtszekerheid te bieden als bestaanszekerheid voor alle burgers.

Niettemin dreigen die zekerheden te worden aangetast in de huidige 'participatiesamenleving'. Ignaas Devisch is met name gekant tegen de Vlaamse liberale politica Gwendolyn Rutten, die in haar pamflet 'De geëngageerde burger' stelt dat ze de verzorgingsstaat wil afbouwen door de geïnstitutionaliseerde solidariteit geleidelijk te vervangen door 'spontane solidariteit', die gebaseerd is op empathie.

Reden om dit boek niet te lezen

Devisch herhaalt zich nogal eens.

Reden om dit boek wel te lezen

Anderzijds geschiedt die herhaling wel steeds vanuit nieuwe invalshoeken, zodat het onderwerp van alle kanten wordt belicht. 'Het empathisch teveel', met als ondertitel 'Op naar een werkbare onverschilligheid' is een veelzijdig en ook genuanceerd boek over een actueel thema.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden