Het einde van een ideaal

Solidariteit moet de politieke ambities laten varen en weer een goede vakbond worden, vindt Maciej Jankowski. De Poolse parlementariër is vakbondsman van het eerste uur. Nu de Poolse regering, gebaseerd op de filosofie van Solidariteit, gevallen is, geeft hij scherp commentaar.

De Solidariteitsregering in Polen is gevallen. Na bijna drie jaar hervormen heeft de voormalige oppositie het vertrouwen van de samenleving verspeeld. De idealen waaraan Solidariteit haar morele overwicht op de communisten dankte, hebben plaatsgemaakt voor partijbelangen, vriendjespolitiek en zelfverrijking. Is Solidariteit nu definitief verleden tijd?

,,Deze crisis is niet het einde van Solidariteit'', zegt Maciej Jankowski zelfverzekerd. Het bureau lijkt nietig onder de reusachtige handen van deze oud-metaalarbeider. Achter hem rijst een boekenkast op, met daarin de herinneringen aan twintig jaar vakbondsactivisme: een vaantje uit Mongolië, waar hij meehielp met het opzetten van een vakbond, de witte Poolse adelaar met het embleem van Solidariteit. En natuurlijk de paus, ,,het enige gezag dat ik zeker erken. Het erkennen van het gezag gaat niet goed samen met het omverwerpen van een systeem waarin het gezag geen autoriteit meer heeft.''

Tien jaar na de omwenteling hebben de revolutionairen van Solidariteit niet meer gezag dan de voormalige communisten. Toen de Verkiezingsactie Solidariteit (AWS) bijna drie jaar geleden de post-communisten uit het regeringspluche stootte, kondigde ze aan de idealen van Solidariteit definitief te gaan verwezenlijken. Ze voerde ingrijpende hervormingen door in het onderwijs, de gezondheidszorg, de overheidsadministratie, de mijnbouw en het pensioenstelsel.

Op het ogenblik is de aanhang van de AWS gehalveerd. Jankowski, zelf namens de vakbond Solidariteit parlementariër voor de AWS, weet te vertellen waarom: ,,Veel mensen die zijn voortgekomen uit Solidariteit hebben de stijl van Solidariteit verloren. Ze wilden vooral profiteren van de nieuwe situatie, in plaats van door te gaan met hervormen. Solidariteit wordt nog altijd als een kreet gebruikt, maar de regering heeft niet veel gemeen met het historische Solidariteit.''

Tot die conclusie kwam ook de coalitiegenoot van de AWS, de veel kleinere Vrijheidsunie (UW). Deze partij van voormannen van de voormalige vrije vakbond Solidariteit als Tadeusz Mazowiecki, Bronislaw Geremek en Jacek Kuron, reageerde als door een adder gebeten, toen premier Jerzy Buzek twee weken geleden het gekozen gemeentebestuur van Warschau aan de kant veegde en verving door een AWS-commissaris.

Het was het zoveelste voorbeeld dat de conservatieve en katholieke partijtjes die samen met de vakbond Solidariteit de AWS vormen, de staat als partijeigendom beschouwen. ,,De invloed van partijen op het maatschappelijk leven is ziekelijk in Polen'', meent ook Jankowski. ,,Nog even en zelfs de directeur van een kleuterschool moet lid van een partij zijn.''

Twee weken onderhandelen zijn op niets uitgelopen en vanaf vandaag regeert de AWS alleen verder, zonder meerderheid in het parlement.

Het is niet voor het eerst dat de partijen die uit Solidariteit voortkomen onderling slaags raken. Het conflict gaat deze keer om het fundament van hun gemeenschappelijke verleden: de bezieling van Solidariteit. Jankowski somt het zonder een ogenblik na te denken op: ,,Bereidheid om je op te offeren voor anderen. Eerlijkheid en de moed dingen te zeggen die belangrijk zijn, maar die niet algemeen worden geaccepteerd.'' Hij wil de vriendjespolitiek, de inhaligheid en de corruptie van zijn AWS-partijgenoten geen verraad noemen. ,,Dat is een te groot woord. Verraad is een bewuste keuze. Dit zijn individuen die hun kans grijpen zonder er bij na te denken.'' De vakbond Solidariteit moet wat hem betreft snel uit de partijpolitiek. ,,In een regering verliezen mensen snel hun idealistische instelling. De communisten, Solidariteit, de christen-democraten, allemaal ontdeden ze zich snel van hun ethos toen ze eenmaal in de regering zaten.''

Solidariteit leeft buiten de politiek voort: ,,Ik ken duizenden mensen die er trots op zijn dat ze hebben deelgenomen aan de strijd van Solidariteit. Hoe meer mensen die idealen en die instelling in zichzelf bewaren, die bereidheid om maatschappelijk werk te verrichten, zich voor een ander op te offeren, hoe beter'', aldus Jankowski die deze idealen verwezenlijkt ziet in de vakbond. ,,Van alle bonden in Polen heeft Solidariteit de beste kansen om een moderne, effectieve vakbond te worden.''

De vakbond moet zich niet langer richten op de privileges van arbeiders in de zware industrie. ,,Klassieke vakbonden zijn een rem op de economische groei. Vakbonden hebben een toekomst als ze werken als goede servicefirma's en een goede servicefirma is geen firma op de barricade.''

Geen barricades, geen revolutie, geen opstanden. ,,We leven nu in een normaal land, dat steeds normaler wordt. Het Solidariteit dat ontstond in 1980, in een context van strijd voor onafhankelijkheid en vrijheid, is niet meer nodig. Net als de beweging van Gandhi, die bestaat tenslotte ook niet meer.''

Overleeft het ideaal van Solidariteit deze 'normalisering'? Jankowski hoopt gedeeltelijk van niet. ,,Belangrijker dan het Poolse ethos van strijd en verzet uit de tijd dat we geen staat hadden, is nu het arbeidsethos, in de vorm van nauwgezetheid.'' Datzelfde geldt eveneens voor orde. ,,Orde was de afgelopen tweehonderd jaar voor de Polen iets dat van buitenaf werd opgelegd en dus verzetten ze zich ertegen. Iets als respect voor de wet of gewoon orde, bestaat hier niet. Ga eens naar een bos in de buurt van Warschau: een en al afval. Een gebrek aan orde in het leven heeft vergaande gevolgen, want iemand die een papiertje weggooit, gooit met even veel gemak een idioot wetsvoorstel in het parlement.''

De romantiek van Solidariteit moet daarentegen behouden blijven, meent Jankowski: ,,De wereld heeft dat nodig. Niets groots op deze aarde wordt verricht zonder een dosis romantiek. Vergelijk onze houding ten opzichte van Tsjetsjenië met die van andere landen.'' Hij veegt de vloer aan met het verwijt dat de felle anti-Russische reacties in Polen kortzichtig zouden zijn, omdat ze de relatie met het grote buurland onder hoogspanning zetten. ,,Onze reactie was een verstandige reactie. Wie moed toont, verliest niet. Zonder dat soort romantische reacties zou de wereld er verschrikkelijk uitzien.'' En bij die romantiek hoort heldendom. ,,We spreken nu van 'het opmerken van de noden van andere mensen' zonder de hoogdravendheid van het 'je opofferen'. Dat soort heldendom is niet meer nodig op dit moment, hoewel de angst om dat te zeggen wat je denkt ook tegenwoordig wijdverbreid is, vooral in de politiek.''

Zijn kritiek op zijn eigen formatie betreft dan ook niet de vijf ingrijpende hervormingen die de Solidariteitsregering doordrukte, ondanks het verzet van veel Polen die bang waren hun zekerheden te verliezen. ,,Het was de moeite waard ons de woede van de samenleving op de hals te halen. Het is karakteristiek voor mensen van Solidariteit dat ze hun nek uitsteken zonder te weten of ze er profijt van hebben. Vroeger moest je moed hebben om de straat op te gaan. Op diezelfde manier moet je nu je nek uitsteken voor maatschappelijke en economische hervormingen en je daarbij niet afvragen wat het jou oplevert, maar wat het betekent voor de toekomst van de samenleving.''

Deze voorkeur voor impopulaire waarheden heeft Jankowski veel politieke vrienden gekost. Lech Walesa, die dit jaar opnieuw een gooi naar het presidentschap doet, kreeg van Jankowski te horen dat hij zich beter verder kan profileren als goodwill-ambassadeur voor Polen. ,,Hij zou zich niet meer met de politiek moeten bemoeien en veel goeds kunnen doen voor Polen.''

Walesa's opvolger, AWS-leider Marian Krzaklewski, die eveneens het hoogste staatsambt ambieert, is wat hem betreft ,,geen leider, maar een politieke kaartspeler''. ,,Ik ben het vrijwel nergens met hem over eens.'' Zittend president Aleksander Kwasniewski verwijt hij niet, zoals zijn meeste partijgenoten, diens communistische verleden, maar diens angst voor negatieve publiciteit: ,,Politiek is een dienst, de wil om positieve maatschappelijke veranderingen door te voeren. Het is niet goed als het iemand er om gaat bij de kiezers in de smaak te vallen om op die manier het eigen belang en macht na te streven.''

Negatief of niet, het blijkt een zeer vruchtbare strategie. Zowel Kwasniewski, als zijn post-communistische SLD maken furore in de opiniepeilingen. De AWS dreigt daarentegen uit elkaar te vallen en Jankowski zelf is een dissident binnen zijn eigen partij. Is hij tien jaar na de omwenteling teleurgesteld? ,,Nee, ik voel me niet teleurgesteld. Je krijgt nooit de volle honderd procent, maar we hebben het belangrijkste waarvoor we vochten: vrijheid. Ik kan zeggen wat ik wil zonder in de gevangenis te belanden. We hebben contact met de rest van de wereld. Er is geen censuur. Er is economische vrijheid. De bossen en het water worden schoner. Sommige mensen van het oude Solidariteit zijn wel teleurgesteld, mensen die veel gedaan hebben voor Solidariteit en desondanks hebben verloren. Onze revolutie was vreedzaam. Ze heeft haar kinderen niet verslonden, maar in de steek gelaten.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden