Het einde van de zwarte balkjes

In de media wordt de privacy van verdachten steeds minder en steeds willekeuriger beschermd. De zwarte balkjes en het gebruik van initialen lijken door de tijd achterhaald.

Eén uitzondering bevestigt de regel. Maar wat doen tien uitzonderingen? Of meer?

Ogenschijnlijk hebben de media deze maand de ontuchtaffaire rond F.S., de ex-directeur van PSV, volgens het bekende patroon beschreven en in beeld gebracht. Trouw gebruikte de initialen. De Volkskrant en NRC Handelsblad hadden het over Fons S. en alleen in de Telegraaf en Algemeen Dagblad verscheen zijn naam voluit. 'De krant van wakker Nederland' plaatste verder als enige landelijke krant een foto van de hiv-besmette beoogde opvolger van voorzitter Harry van Raaij; de ogen bedekt met een zwart balkje.

In Nederland is het, in tegenstelling tot in de meeste andere landen, goed gebruik om de privacy van de verdachte en de veroordeelde zoveel mogelijk te beschermen, door het gebruik van initialen en -eventueel- afbeeldingen met zwarte balken. Maar steeds vaker wordt van deze regel afgeweken, en niet alleen meer door de zogeheten populaire media. Hoe vaak heeft bijvoorbeeld 'Nova' foto's met balkjes getoond, zoals van F.S.?

,,Er is al langere tijd sprake van een langzame verschuiving'', meent Kees Schaepman, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Journalisten. ,,Steeds meer en steeds eerder worden er verdachten in de krant gezet die herkenbaar zijn.''

Ook media-ethicus Huub Evers valt dat op. ,,Publieke figuren hoeven niet meer beschermd te worden, zo lijkt het. Aanvankelijk werd er alleen een uitzondering gemaakt wanneer het delict te maken had met de functie van de bekende persoon. Tegenwoordig is dat argument verruimd, omdat aan publieke figuren een voorbeeldfunctie toegekend wordt.''

De hoofdredactie van het Dagblad van het Noorden wilde na de moord op Pim Fortuyn nog een stap verder gaan en ook de namen van niet-bekende Nederlanders voluit schrijven, bij grote zaken tenminste. Hoofdredacteur Geert-Jan Laan: ,,In alle Nederlandse dagbladen verschenen minutieuze verhalen over de moordenaar; beginnend bij zijn kleutertijd werd er geen detail vergeten. Toch werd hij nog steeds Volkert van der G. genoemd. Ik vind dat hypocriet.''

Feit is dat iemand die wil weten hoe Van der G. voluit heet het antwoord binnen vijf minuten op internet heeft gevonden. Bovendien gebruikten de televisiezenders van België en de BBC, in heel Nederland te ontvangen, vanaf die zesde mei zijn volledige naam.

Overigens circuleerde ook zijn adres op internet, alleen dat bleek niet te kloppen. Het gezin in Harderwijk dat daar woonde, met dezelfde achternaam, kreeg het advies van de politie om onder te duiken.

Internet is slechts een van de verklaringen waarom de klassieke regel langzaam vervaagt. De Marco Bakkers, de Patrick Kluiverts, Regilio Tuurs en Edgar Davidsen zijn met balkjes en initialen niet onherkenbaar te maken, en het leger BN'ers is almaar groeiende. ,,Nu is iedereen die een keertje op tv is geweest al een bekende Nederlander'', meent Evers.

Verder signaleert Evers dat criminaliteit een belangrijker onderwerp in de maatschappij is geworden, dat daardoor ook meer aandacht verdient van de media. Soms gaat dat wat ver. Volgens Schaepman werd eind jaren tachtig bij de zaak Ferdi E. voor het eerst het huis van de verdachte in beeld gebracht. ,,Dat stigmatiseert een hele familie.''

De moordenaar van Gerrit-Jan Heijn verloor later een rechtszaak, aangespannen tegen Panorama. Dat blad had twee foto's van hem gepubliceerd. Volgens de Hoge Raad zouden de beeltenissen vergeeld zijn tegen de tijd dat E. weer een vrij man zou zijn.

Er zijn ook verdachten die zelf de publiciteit zoeken, zoals Theo Finkensieper. Volgens Schaepman worstelden de media toen, wederom eind jaren tachtig, voor het eerst met het gebruik van de initialen. Sommige media bleven de wegens seksueel misbruik veroordeelde psychiater F. noemen, terwijl hij in andere media zelf interviews gaf.

Incidenten waren er dus altijd al, alleen volgen ze elkaar nu in steeds sneller tempo op. Trouw plaatste 6 juni op de voorpagina een foto van een van de vrijgelaten verdachten in het terrorisme-proces.

Hoofdredacteur Frits van Exter noemt dat 'een bedrijfsongeval', aangezien er nog een hoger beroep wacht. ,,Maar het is misschien een signaaltje dat ook onze afwegingen onder invloed van andere media onder druk komen te staan.''

De knokpartij van André de V., verdachte van brandstichting bij S.E. Fireworks, met parketwachters in de rechtbank werd vastgelegd door fotografen en cameramensen.

Schaepman blijft dit uitzonderingen noemen. ,,Zeker in vergelijking met het buitenland worden de privacyregels van niet-bekende Nederlanders nog altijd vrij fatsoenlijk gehandhaafd.''

Evers vindt dat de media, zeker voor de eisen die deze tijd stelt, te veel op de automatische piloot koersen.

,,Journalisten moeten zich meer afvragen: kunnen we de verdachte beschermen en wíllen we dat ook. In het geval van de directeur van PSV is het raar om hem met S. aan te duiden, wanneer de voetbalclub zelf onmiddellijk met een persbericht naar buiten komt waarin zijn volledige naam staat.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden