Het einde van de economisch gerichte benadering van Europa

Augustus 2001: het ontwerp van de nieuwe eurobiljetten wordt getoond aan de buitenzijde van de Europese Centrale Bank in Frankfurt. © EPA

De huidige eurocrisis laat volgens Denker des Vaderlands Hans Achterhuis zien dat het einde nabij is van een zuiver economisch gerichte benadering van het Europese project. 'We sluiten een tijdvak af.'

'Zoals in de Middeleeuwen de filosofie de dienstmaagd was van de theologie, zo is de politiek de afgelopen twintig jaar de dienstmaagd geweest van de economie", zegt Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis. "Moest de filosofie eeuwenlang argumenten bedenken om theologische Godsbeelden te bewijzen, de laatste decennia vertelden de economen hoe de wereld in elkaar zat, waarna politici er een beleid op mochten bouwen."

'Lof van de politiek'
Volgens Achterhuis toont de commotie rond de sociale en politieke onrust in Zuid-Europa en Papandreou's politieke pokerspel in Griekenland dat we het einde meemaken van een zuiver economisch gerichte benadering van het Europese project. "We sluiten een tijdvak af."

Om het verschil te tonen met de tijd dat de politiek nog geen genoegen nam met de rol van dienstmaagd, verwijst Achterhuis naar het boek 'De passage naar Europa' van de filosoof Luuk van Middelaar.

"Toen Van Middelaar hiermee de Socrates-wisselbeker won voor het beste filosofieboek van 2009, schreef ik in een laudatio dat de 'De passage naar Europa' ook 'Lof van de politiek' had kunnen heten. Net als de middeleeuwse Italiaanse filosoof Machiavelli schildert Van Middelaar de politicus als iemand die virtuoos gebruik maakt van de mogelijkheden die de tijd biedt, die compromissen weet te sluiten, het publiek kan bespelen, maar ook niet bang is om, indien nodig, impopulaire besluiten te nemen."

Noemt u eens zo'n politicus.

"Ik noem er graag twee: Mitterand en Kohl, de presidenten van Frankrijk en Duitsland, waarbij ik buiten beschouwing laat of ik het met hun politiek eens was. Na de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 kwam heel Europa in beweging, in Oost-Europa getuigden miljoenen mensen van hun verlangen naar vrijheid. Er lagen grote vragen: wat ging er met het verdeelde Duitsland gebeuren? Wat gistte er nog meer achter het IJzeren Gordijn? In een fascinerend politiek spel tussen vooral de Franse president en de Duitse bondskanselier ontstond een beeld van een nieuw Europa waarbinnen de Duitse hereniging kon plaatsvinden.

"Van Middelaars analyse verraste doordat hij tegenover het eeuwige geklaag over de bureaucraten in Brussel en tegenover het cynisme over het ontbreken van een 'echte' buitenlandse politiek van de EU onderstreepte hoeveel er al bereikt was in de politieke ruimte tussen de kantoren in Brussel en de geopolitieke machtsverhoudingen van vooral de grote staten. Met recht prees Van Middelaar daarom aan het einde van zijn studie de 'homo politicus' als een tijdskunstenaar: 'Hij schept feiten op de drempel van het ogenblik. Door zich in het heden ten overstaan van een publiek verantwoordelijk te maken kan een politicus de brug slaan van het verleden naar de toekomst'. Dit alles leidde tot een nieuw en hoopgevend perspectief op Europa."

Dat u niet meer aanwezig ziet.

"Helaas niet. De passage naar Europa is volgens Van Middelaar pas voltooid 'wanneer de gezamenlijke lidstaten tot hun publiek zeggen, met woorden waarin behalve de politiek ook de geografie en de geschiedenis weerklinken: Wij zijn Europeanen.' Het lijkt mij dat dit moment van voltooiing, die Van Middelaar nog langzaam dichterbij zag komen, verder weg is dan ooit."

Waar is de kink in de kabel gekomen?

"Eigenlijk al in 2008 met de kredietcrisis. De ineenstorting van het neoliberale beleid met zijn gerichtheid op de vrije markteconomie tekende zich toen ook al voor Europa af.

"Van Middelaar kon dit nog niet in zijn boek meenemen. Toen werd al duidelijk dat het marktdenken tegen zijn eigen grenzen aanliep. We wilden van het Europa van de euro een markt maken en die hebben we nu gekregen. De wetten van de markt bepalen wat er moet gebeuren, de politiek kan zich er alleen maar naar voegen."

Hoe ging dat?

"Bij het Verdrag van Maastricht in 1992 besluit men de euro in te voeren, die er in 2002 ook echt komt. Zeker, dat was een politiek besluit. Maar vervolgens wordt de euro een economische aangelegenheid en laten politici de munt over aan de markten. Het is typerend dat een politiek en maatschappelijk gericht econoom als Arjo Klamer bij de invoering van de euro als één van de weinige economen voor deze overheersing van puur economische argumenten waarschuwde, maar door zijn vakbroeders niet serieus werd genomen. Het is exact zoals Klamer zelf afgelopen donderdag in NRC Handelsblad schreef: 'Ik heb vanaf het begin betoogd dat de euro niet kan werken, omdat Europa er politiek niet klaar voor is.'

"Na '92 wordt de toekomst van Europa niet meer bepaald door 'meesterlijke politici', zoals Van Middelaar ze noemt, maar door rekenende economen, die geen enkel publiek meer overtuigen, laat staan een nieuw publiek creëren. Sterker nog, ze kunnen dat publiek niet overtuigen omdat ze zelf nauwelijks de complexe materie begrijpen - denk nog even aan de rekensommen van Rutte. En economen moeten daarna elk verdrag uitwerken, waarna de werking van de financiële markten laat zien of het verdrag goed- of afgekeurd wordt; dat gebeurt razendsnel, lang voordat zo'n verdrag alle parlementen van de EU gepasseerd heeft."

En die betrokkenheid is verdwenen?

"Totaal. Als je nu in Frankrijk, Duitsland of Nederland een referendum zou houden, zou je dezelfde uitkomst krijgen als men in Griekenland vreesde.

"De politieke denkster Hannah Arendt schrijft in haar beroemde boek 'The Human Condition' uit 1958 dat de mens drie leefwijzen kent: hij moet arbeiden om in leven te blijven, hij richt al werkend een duurzame wereld op, en ten derde handelt hij als politiek wezen op het publieke toneel waar anderen hem kunnen zien en horen. Als arbeidende wezens zijn mensen uitsluitend op consumptie en vergroting van welvaart - Arendt heeft het over overvloed - gericht. Politieke doelen en duurzaamheid doen er voor hen dan niet toe. Meer dan een halve eeuw geleden stelde Arendt dat de overheersing van de economie liet zien dat arbeiden het politieke handelen grotendeels had weggedrukt.

"Ik heb die slotconclusie altijd te (cultuur)pessimistisch gevonden, maar ik denk dat het nu helaas meer en meer gaat kloppen."

Totdat Griekse burgers massaal beginnen te demonstreren, hun premier met een referendum dreigt.

"Ja, dan is de wereld te klein, want dan dreigt het economische ineens politiek te worden.

"Het is toch uiterst vreemd dat de politicus Ronald Plasterk het sterk afwees dat de Grieken zich politiek zouden gaan uitspreken. Hij zegt daarmee: dit kunnen we niet aan de politiek overlaten, dit moet door deskundigen worden opgelost. Terwijl we uit ervaring van de afgelopen jaren weten dat de oplossingen van deskundigen niet werken.

"Nog een keer Van Middelaar. Met een nu nogal ironisch klinkende verwijzing naar 'het genie van de Atheense democratie', die erin slaagde een betrokken publiek te creëren, stelt Van Middelaar: 'De publieke zaak is precies datgene waarin het publiek zichzelf ontdekt. Het ervaart iets, ziet iets, hoort iets - een gemis, een gebeurtenis, een wantoestand - en beseft: het gaat ons aan. En vervolgens: er moet iets gebeuren. Daartoe verheft het zijn stem, demonstreert het, stuurt het stukken naar de krant, kiest het andere vertegenwoordigers, kortom: wordt het publiek, maar voor de handeling doet het een beroep op de politiek.'

"Het lijkt mij dat dit ook mooi slaat op de Occupy-beweging, die er al lang voor New York in feite in Athene al was met het tentenkamp op het Syntagmaplein. Dat laatste stuk van het citaat is belangrijk: de politiek moet het oppakken, er iets mee doen. Het verwijt dat er bij de Occupy-beweging geen positieve wensen plus een strategie naar voren komen, lijkt mij niet terecht. De politiek moet de wensen op tafel leggen."

Is dat niet net zoiets als zeggen: het moet nu eindelijk mooi weer worden?

"Wie dat zegt, heeft het vertrouwen in politici opgegeven. Dat doe ik allerminst. Ronald Plasterk schreef onlangs naar aanleiding van de Occupy-beweging in de Volkskrant dat de financiële sector in zeven stappen stabiel zou kunnen worden gemaakt. Daar stonden onder meer bij: het scheiden van nuts- en zakenbanken. Daardoor zou je banken krijgen die het betaalverkeer regelen, en banken die speculeren. In de Verenigde Staten was het tot de jaren negentig verboden de twee functies te combineren. Onlangs blijken er zowel in de VS als in Groot-Brittannië voorstellen gedaan te zijn om de functies opnieuw te scheiden. Ook de parlementaire commissie-De Wit adviseerde om in Nederland die functiescheiding te herstellen. Wat doet het kabinet? Dat luisterde naar het bankwezen, die hiertegen bezwaren opperde. Plasterk schrijft in de Volkskrant dat dit besluit moet worden herzien.

"Een andere maatregel, die Plasterk oppert: de bankenbelasting. Plasterk noemt het gek dat iedereen de broekriem moet aanhalen, behalve de sector die de crisis heeft veroorzaakt. Het lijkt mij ook niet meer dan redelijk dat de sector een bijdrage levert aan de publieke middelen om structureel de schade te dekken. En dan zou er ook een einde moeten komen aan de bonussen: ze geven verkeerde prikkels aan de top, en ze zijn ook een verkeerd voorbeeld voor de hele organisatie.

"Dit zijn maar een paar van de maatregelen die hij noemt. Maar waarom schrijft hij ze alleen op? Waarom eist hij ze niet? Waarom maakt hij er namens de PvdA geen politiek van? Machiavelli en Van Middelaar noemen de politicus iemand die virtuoos gebruik maakt van de mogelijkheden die de tijd biedt, compromissen weet te sluiten en het publiek weet te bespelen."

Je zou zeggen dat deze tijd Plasterk wel mogelijkheden biedt.

"In de huidige politieke constellatie, waarin de regering bij de goedkeuring van dit laatste verdrag afhankelijk is van de oppositie, kan de PvdA toch politieke eisen op tafel leggen? 'Wij begrijpen het belang van dit verdrag maar geven er alleen onze goedkeuring aan als...' - en dan komen zijn zeven eisen. Rond die eisen kan een inhoudelijk politiek debat over de gewenste toekomst op gang komen dat verder reikt dan de voortdurende ad hoc reacties op de fluctuaties van de markten.

"Bij die eisen kan vervolgens het publiek zinvol betrokken worden: ik verwacht dat een groot deel van de bevolking deze ideeën nu volmondig onderschrijft. En men kan er compromissen mee sluiten: goed, Rutte willigt vier eisen in, en vertrekt met een moeilijke opdracht naar Brussel. En dan moet Rutte zich een politicus tonen.

"Door zich zo op te stellen kunnen politici de rol van dienstmaagd afleggen, en de economie weer dienstbaar maken aan de politiek. Alleen zo kunnen politici opnieuw tijdskunstenaars worden. Er zijn premiers in Europa die beseffen dat ze op de drempel van een ogenblik staan, nu nog zien of ze in staat zijn een brug te slaan van het verleden naar de toekomst."

 Na het invoeren van de euro werd de toekomst van Europa niet bepaald door meesterlijke politici, maar door rekenende economen, die geen enkel publiek meer overtuigen  
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden