Review

Het eeuwige leven maakt liefdeloos en onverschillig

Meer nog dan een klassieke opera zou je Leos Janáceks 'De zaak Makropulos' een gezongen toneelstuk kunnen noemen, zonder aria's en met veel mono- en dialogen. In zijn tweede operaproductie wist regisseur Ivo van Hove voor De Nederlandse Opera (DNO) een mooie balans te vinden in Janáceks hybride kunstwerk, en schiep hij een even ongenaakbare als compassievolle omgeving voor sopraan Kristine Ciesinski.

Een aftellende digitale klok en een bed draaien in stomme cirkels langs elkaar op de houten bühne. Verlicht door manshoge tl-kroonluchters tekent zich een akelig lege ruimte af: een advocatenkantoor in de ene akte, een theater en een hotel in de andere bedrijven. In het nu al eeuwen durende leven van Emilia Marty is elke plek inwisselbaar geworden en is iedere man een nieuwe komeet die zijn even zinloze als tijdelijke baan om haar aantrekkelijke verschijning aflegt.

Ivo van Hove's tweede operaregie (na Alban Bergs 'Lulu' in Antwerpen een paar jaar geleden) handelt aardig genoeg wederom over een fatale vrouw die alle mannen om haar vinger windt, maar haar leven in eenzaamheid eindigt. Gaat het in 'Lulu' om een jonge vrouw, bij Janácek is de hoofdpersoon Emilia Marty maar liefst 337 jaar oud en bovendien goed geconserveerd. Haar geheim? Een alchemistisch levenselixer dat ze als proefkonijn door haar vader kreeg toegediend.

'Ik droomde, dat ik langzaam leefde... / langzamer dan de oudste steen. / Het was verschrikkelijk: om mij heen / schoot alles op, schokte of beefde, / wat stil lijkt', zo schreef dichteres M.Vasalis al ooit over de gruwel van een eeuwig leven. Want wie het eeuwige leven ambieert, komt daar na het beluisteren van Janáceks opera wel van terug. Je wordt er zelfs een liefdeloos, onverschillig en eenzaam monster van.

In tegenstelling tot J.Capeks cynische theaterwerk (waar Janácek zijn opera op baseerde) laat de toonzetting van de nauwelijks na te vertellen geschiedenis juist veel compassie horen met de ijskoude vrouw die door de andere personages beurtelings wordt aanbeden en beschimpt. En inderdaad: in de slotscène zou je de tot inkeer gekomen Marty als toeschouwer in de armen willen sluiten.

Dat lag in de eerste plaats aan de overtuigende sopraan Kristine Ciesinski, vervangster voor de ter elfder ure teruggetrokken Angela Denoke.

Een sterke tegenpool voor Ciesinski's krachtige optreden was de bariton Dale Duesing, die de agressieve rol van Jaroslav Prus met veel diepgang en scherpte zong. De uitroeptekens, vraagtekens en gedachtenstreepjes in Janáceks retorische orkestpartij kregen van Edo de Waart en het Radio Filharmonisch Orkest nog wat onderstrepingen mee: lekker hysterisch. Net zoals de prachtige bijrol van Graham Clark die Emilia's oude en gek geworden minnaar Hauk-Sendorf mooi uitvergrootte.

Van Hove ensceneerde de opera terecht als een gezongen toneelstuk, waarin kleine blikken en gestes veelbetekend worden in het verder zo spartaans ingerichte decor. De planetenbanen van Marty's bed (zinnebeeld voor haar verveelde levensmoeheid) en de digitale countdown (het noodlot) verwezen ook naar de close encounters die ze met haar minnaars had in de afgelopen driehonderd jaar. Als Marty ten slotte besluit haar leven niet meer te verlengen, krijgen de enorme kroonluchters plotseling een duidelijke rol: waar die voorheen een ijskoud licht verspreidden, formeren ze zich nu in hartvorm boven het hoofd van Emilia Marty.

En zo besloot Van Hove zijn regie als een levensgrote bidprent, waarin het beeld van de stervende Marty zowel aan de maagd Maria als het zigeunerjongetje met de traan deed denken. Een ontroerende ontknoping, zeker ook door Ciesinski's adembenemend persoonlijke optreden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden