Het eeuwige einde der tijden

Het laatste bijbelboek kreeg steeds weer een nieuwe betekenis

Sprinkhanen als paarden, met een gouden krans op het hoofd en het gelaat van een mens. Hun koning is de engel van de onderaardse diepte, zijn naam luidt Abaddon in het Hebreeuws, Apollyon in het Grieks. Er verschijnen vele andere vreemde wezens, er gebeuren bizarre dingen, met onheil en verderf op wereldschaal, er woedt een kosmische strijd. Met aan het einde een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, met een nieuwe stad als een bruid die zich heeft mooi gemaakt voor haar man en hem opwacht.

Waar gaat dit over? Geoefende bijbellezers weten het antwoord: het surrealistische laatste boek van de Bijbel. Daarin heeft een zekere Johannes de visioenen opgeschreven die hij had gezien. Hij presenteert ze als de Openbaring van Jezus Christus zelf en als een waar getuigenis van wat er binnenkort staat te gebeuren.

Dit boek heeft diepe sporen getrokken in de geschiedenis. Als droom van het eind der tijden, als futurologie van heil en onheil, aanklacht tegen dwaalgeesten en belofte voor heiligen. In de afgelopen decennia was het vooral in de VS populair. Het appelleert aan een sterke behoefte aan duidelijke fronten - wie zullen worden gered, wie gaan ten onder - en voorziet de voorstelling van de Verenigde Staten als uitverkoren natie van grootse dimensies. De Amerikaanse strijd en de Amerikaanse droom hangen onmiddellijk samen met het grote, eeuwige werelddrama.

In dit overspannen klimaat houden nuchtere Amerikaanse godsdiensthistorici en bijbeluitleggers het hoofd koel. Ze leggen geduldig uit wat het boek Openbaring is en wat niet. Elaine Pagels is niet de minste in dit gezelschap. In 'Het vreemdste bijbelboek' verheldert zij de omstandigheden waarin het boek Openbaring ontstond en zijn eerste lezers vond.

Pagels heeft haar lange loopbaan lang de geschiedenis van het vroege Christendom gereconstrueerd. Veertig jaar geleden zat ik als student onder haar gehoor. Toen ging het al om correcties van het gangbare beeld, aandacht voor vergeten groepen en boeken. Het vroege christendom was veel gevarieerder dan menigeen nu denkt. Er lopen geen directe verbindingen tussen de huidige Christelijke hoofdstromen en die van de eerste eeuw.

Volgens Pagels hoort Openbaring thuis in een milieu van Joodse gelovigen die Jezus zien als de lang verwachte messias, maar geen afscheid nemen van de traditionele Joodse gewoonten en gebruiken. Volgelingen van Jezus die dat wel doen, zoals Paulus en Lucas, horen bij de kerk van de Satan. De grote vijanden zijn de moderne maatschappij van die tijd waarin die oude zeden en gewoonten onder grote druk staan, en de heersers van het Romeinse Rijk die Jeruzalem innamen en de tempel verwoestten.

Hoe is het dan te verklaren, vraagt Pagels zich af, dat het boek in de vierde eeuw desondanks in het Nieuwe Testament is opgenomen? Tegen die tijd was immers de Paulijnse variant van het christendom de hoofdstroom geworden. Geen strikte reinheidsregels meer, maar een multiculturele religieuze gemeenschap. En de Romeinen zijn van vijanden vrienden geworden. Toch komt Openbaring in de Bijbel.

Mensen waren het boek in de loop van de tijd met een heel andere bril gaan lezen. De strijd om de waarheid werd aan andere fronten gestreden. Ketters waren niet meer de libertijnse Joden, maar gnostici en mystici. De visoenen van Johannes gingen nu over de strijd voor de eenheid van de kerk. Tegenstanders waren niet langer Romeinen of volgelingen van Paulus, maar alle christelijke andersdenkenden.

Zo kwam de Openbaring van Johannes in de Bijbel en begon een eeuwenlange aaneenschakeling van herlezingen van het boek, met steeds weer een andere bril. De visioenen van hel en schitterend einde bleken steeds weer opnieuw toepasbaar. Lukas Cranach, de huisschilder van Luther, ging zover dat hij 'de hoer van Babylon', ooit gezien als beeld van het Romeinse keizerrijk, gelijkstelde met de paus te Rome.

Die geschiedenis blijft in het boek van Pagels buiten beschouwing. Zij schrijft over de eerste vier eeuwen en doet dat met verve en kennis van zaken. Voor lezers van haar eerdere boeken over het vroege christendom is dit een welkome aanvulling. Wie geen voorkennis heeft, moet geduldig lezen, en zal af en toe de draad kwijtraken. Evenals de meeste lezers van het boek van de Openbaring zelf.

Elaine Pagels: Het vreemdste bijbelboek. Visioenen, voorspellingen en politiek in Openbaring. Vert. Karl van Klaveren. Ten Have, Utrecht; 198 blz. € 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden