Het drama Baartman

De nieuwe film van Abdellatif Kechiche gaat over Sarah Baartman, een Zuid-Afrikaanse die op kermissen en freakshows in Europa als een halve wilde moest dansen. „De actualiteit van haar lijdensweg trof me. De link met het heden.”

De Frans-Tunesische regisseur Abdellatif Kechiche (50) boekte een paar jaar terug groot succes met het couscous-drama ’La Graine et le Mulet’. De energieke film over het reilen en zeilen van een Maghrebijnse familie in de Zuid-Franse havenstad Sète ontving onder meer de Grote Juryprijs in Venetië en werd uitgeroepen tot Beste Franse Film van 2008. Morgen gaat Kechiche’s nieuwste drama ’Vénus Noire’ in première, hier uitgebracht als ’Black Venus’.

Daarvoor dook Kechiche in de geruchtmakende geschiedenis van de Zuid-Afrikaanse Sarah Baartman die aan het begin van de negentiende eeuw door de Afrikaner Hendrick Ceazar als exotische attractie – bijgenaamd Hottentot Venus – aan de man werd gebracht op Londense kermissen en in freakshows. Later dook ze op in Parijse salons, music-halls en bordelen. Er was haar in Europa een carrière als artieste beloofd. Maar in plaats daarvan moest ze voor een gillend publiek uit een kooi kruipen, dansen als een halve wilde, en daarbij jungle-geluiden maken.

Met haar stevige postuur trok ze ook de aandacht van westerse wetenschappers, anatomen die haar vergeleken met een aap, en die na haar overlijden in 1815 een gipsen replica van haar lichaam maakten, en haar hersenen en genitaliën op sterk water zetten. Anderhalve eeuw werden haar overblijfselen tentoongesteld in het Musée de l’Homme in Parijs. Pas in 1976 werden ze van zaal gehaald en opgeslagen. In 1994, na de apartheid, ging Nelson Mandela bij de Franse president Mitterand op bezoek, met het verzoek de overblijfselen van Sarah Baartman over te dragen aan Zuid-Afrika. Dat verzoek werd afgewezen. De Fransen wilden de collectie van het museum intact houden. In 2002, na een stemming in het Franse parlement, werden de overblijfselen van Sarah Baartman alsnog naar Zuid-Afrika vervoerd en aldaar in aanwezigheid van hoogwaardigheidsbekleders, priesters en dichters begraven.

Sarah Baartman trad op onder de naam Hottentot Venus. Waarom koos u als filmtitel Black Venus?

Abdellatif Kechiche: „Hottentot heeft een negatieve betekenis, het is een scheldwoord in Zuid-Afrika, een belediging. Daarom wilde ik het niet als filmtitel gebruiken. Het woord is gekozen door de Nederlandse kolonisten om mensen van de Khoikhoi-stam mee aan te duiden die in hun oren niet goed konden praten. De oorspronkelijke Kapenaren – waartoe Sarah Baartman behoorde – werden door de Hollanders Hottentotten genoemd, stotteraars.”

U heeft van het verhaal van Sarah Baartman een schokkende, aangrijpende film gemaakt, waarin meerdere thema’s samenvloeien: de hoop op een beter leven, verraad, seksisme en racisme. ’Black Venus’ gaat ook over de artiest, de kunstenaar en hoe die is overgeleverd aan de markt.

„Ja, er waren voor mij veel redenen om haar verhaal te vertellen. In de eerste plaats was ik diep getroffen door haar lijden. Toen ik de tekeningen zag die van haar waren gemaakt, en vooral de replica’s van haar lichaam en gezicht, kon ik een duidelijke expressie ontwaren. Het was alsof al haar lijden erin besloten lag. Ook de actualiteit van haar lijdensverhaal trof me, de link met het heden.

„ Ik herinner me heel goed het debat in de Assemblée Nationale toen Zuid-Afrika om teruggave van haar overblijfselen vroeg. Ik besefte wat voor sterk symbool ze voor veel mensen op het Afrikaanse continent nog steeds is. Racisme en xenofobie zijn ook nu, en zeker in Frankrijk, nog volop aanwezig. Dat geldt ook voor de realiteit van een groep mensen die over andere groepen mensen meent te moeten heersen. Daaraan zie je hoe diep geworteld haar verhaal is in het leven van alledag.”

Voelde u ook een verwantschap?

„Ik kom ook van het Afrikaanse continent, helemaal van de andere kant, uit Tunis, maar ik weet wel een beetje wat het is om als de vreemdeling of als ’de ander’ bekeken te worden. Maar wat ik vooral hoopte, is dat ik door middel van haar verhaal inzicht kon krijgen in de menselijke natuur, en hoe wij waren als mensen. Sarah Baartman kende het leven in Zuid-Afrika én in Europa, en verkeerde in allerlei kringen, van kermislui tot wetenschappers en aristocraten.”

Het lijkt in uw werk te gaan om een soort spanning tussen culturele onderdrukking en vrije wil.

„De belangrijkste vraag die ik stel is: wanneer zijn we vrij om te tonen en te zeggen wat we denken? En hoe kunnen we dat doen? Het dilemma van Sarah Baartman is: óf ze accepteert de haar toegeschreven rol van getemde wilde, hoe vernederend ook, en probeert er iets van te maken, óf ze geeft alles op, inclusief alle artistieke expressiemiddelen.

„Het belangrijkste thema dat ik hier onderzoek is de vrijheid van de kunstenaar. In hoeverre ben je als kunstenaar vrij om je uit te drukken? Waar eindigt vrijheid, en begint exploitatie? In hoeverre word je als filmmaker beïnvloed door verwachtingen van producenten en distributeurs, van publiek en televisie? Of ik een vijfde speelfilm kan maken, hangt voor een groot deel af van de opbrengst van de vierde. Wat doe ik precies om van die vierde een succes te maken? Houd ik bij het schrijven al rekening met verwachtingen?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden