Het dorp als spiegel van Duitsland

Juli Zeh schept kostelijke personages die léven, ook nog naast haar boek

Even leek dit voorjaar een plagiaatskwestietje op te spelen rond de jongste bestseller van een van de succesvolste Duitse schrijvers van dit moment, Juli Zeh. Haar dikke roman 'Unterleuten' speelt zich af in het gelijknamige fictieve dorpje ten westen van Berlijn, waar een windmolenfirma met de belofte van nieuwe inkomsten de schijnbare idylle komt verstoren. Zeh had wel erg veel geciteerd uit 'Dein Erfolg' ('Jouw succes') van managementgoeroe Manfred Gortz. In haar roman is dit het lijfboek van een van de personages, de keiharde paardenfluisteraar Linda, die haar neodarwinistische wereldbeeld aan de aforismen van Gortz ontleent en zich als brutale nieuwkomer in het dorp manifesteert. Oplettende lezers die zowel Gortz als Zeh lazen zagen dat Zeh niet alleen citeert maar ook complete personages uit 'Unterleuten' op zijn voorbeelden opbouwt. Oeps, wat was hier aan de hand?

Het bleek een briljante voortzetting van de satire buiten de kaft van haar kostelijke boek, want Zeh heeft 'Dein Erfolg', dat ook echt te bestellen is via Amazon.de, zelf geschreven. Er is meer. De vriend van Linda postte een klaagzang over zijn paardengekke vriendin op 'reiterforum.de'. En via de webshop kun je echt een T-shirt kopen van de vogelbescherming Unterleuten, waar de gesjeesde Berlijnse sociologieprofessor Gerhard Fließ een nieuwe bestemming vond. Er staat zelfs een foto van Gerhard op de site. Jemig, denk je, dat is 'm! Heel knap pakt Zeh de regie in het spel van de hedendaagse virtuele geruchtenmachines die waarheid en leugen beheersen. Net zoals in het dorp de (valse) aannames van de bewoners de broeierige plattelandssoap in gang zetten.

Maar ook zonder deze virtuele toevoegingen had ik na lezing van 'Unterleuten' (vreemd genoeg in het Nederlands vertaald met 'Ons soort mensen') het gevoel dat ik er zo heen zou kunnen rijden om te kijken of autoklusser Schaller nog steeds autobanden stookt om de vogelbeschermer en zijn neurotische vrouw weg te pesten. Je ziet het zo voor je, zo'n typisch dorp in het dunbevolkte Brandenburg waar na de Wende velen wegtrokken en her en der wat Berlijners, de grote stad moe, neerstreken. Een paar grauwe huizen met te kleine ramen, onverharde wegen, misschien één patserig nieuwbouwhuis, een café, heel misschien een kerk. Buiten zie je niemand, afgezien van een man op een grasmaaier. Het leven speelt zich hoofdzakelijk achter de gevels af.

Achter die gevels voert Juli Zeh (1974) ons. Elk hoofdstuk schreef ze vanuit een andere bewoner, als een caleidoscoop met stukjes plastic die steeds een nieuwe, gekleurde blik op heden en verleden genereert. Want er is veel verleden in Unterleuten, waar in de jaren zestig gedwongen collectiveringen in de landbouw plaatsvonden. Gombrowski, een zware boer met een treurig hondengezicht, zag na de Wende kans om het bedrijf dat zijn vader destijds werd afgenomen weer op te bouwen. Hij begrijpt niet waarom iedereen hem haat, terwijl hij toch vooral goed wil doen. Kron, destijds een van de jonge communisten die de Gombrowski's van hun boerderij jaagden, woont ook nog in het dorp. De twee koesteren hun vijandschap. Ooit streden ze om hetzelfde meisje - inmiddels een labiel kattenvrouwtje - dat met een derde trouwde. Kron voedt al twintig jaar het gerucht dat Gombrowski deze echtgenoot tijdens een onweersnacht heeft vermoord. En zo voegt gepromoveerd juriste Zeh ook nog een thrilleraspect aan haar roman toe.

Niet de komst van een asielzoekerscentrum - Zeh werd in Duitsland serieus verweten dat ze deze problematiek liet liggen - maar een behendige vertegenwoordiger van een windmolenfirma zet alle verhoudingen op scherp. Een keuze is het niet: de regering legt sowieso op dat er molens komen - die alles beheersende staat is een terugkerend thema in het werk van Zeh. Het gaat hier om (on)vrijheid, om macht, om geld: wie gaat met wie in zee om een stuk grond te verwerven dat groot genoeg is om er windmolens op te bouwen? En dan zijn er nog talloze kleinere verhaallijnen waarmee Zeh, die zelf tien jaar geleden naar het platteland trok en sindsdien aan haar boek schreef, haar personages en het dorp kleur en diepte geeft. Er ontstaan echte mensen om van te houden, een hekel aan te hebben en vooral: mededogen mee te hebben. Wat een geweldig slimme en geestige schrijfster is Juli Zeh.

Juli Zeh: Ons soort mensen (Unterleuten) Vert. Annemarie Vlaming. Ambo Anthos; 670 blz. euro 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden