Het Dommeldal als politieke splijtzwam

Reportage | De vorming van het Brabantse provinciebestuur is gestrand op de Ruit, het plan voor de aanleg van een weg aan de noordkant van Eindhoven en Helmond, dwars door het Dommeldal. Het verzet tegen de weg groeit.

Knotwilgen in het weiland, de schaduw van het lover van de bomen valt over het fietspad. In de verte loopt de Dommel door zijn drassige dal. De grootstedelijke Eindhovense Kennedylaan, met zijn flatgebouwen en drukke autoverkeer, lijkt veel verder weg dan vijf minuten fietsen. Rijd één dijkje af, en je bent in een andere wereld.

De Brabantse coalitieonderhandelingen gingen de afgelopen weken vooral over dit natuurgebied onder de rook van Eindhoven. En ze mislukten. VVD, CDA en SP vormden vier jaar een coalitie in Brabant, en ze wilden samen verder. Maar 'de Ruit' bleek het breekpunt: CDA en VVD willen wél die randweg om Eindhoven door het Dommeldal, de SP niet.

Frans Zaal is blij dat de SP haar poot stijf houdt. Hij is voorzitter van de vereniging voor natuur- en milieu-educatie IVN in Son en Breugel, een gemeente ten noorden van Eindhoven. "Het Dommeldal, daar mag je niet aankomen", stelt hij. De geboren Noord-Hollander is verliefd op dit stukje Brabant. "In Holland zijn de waterstanden in de polder op vijf centimeter nauwkeurig geregeld. Maar dit gebied is dynamisch. Bij een hoge waterstand staan hele stukken onder water!", vertelt hij lyrisch.

Toch wil het provinciebestuur van Brabant al jaren een weg aan de noordkant van Eindhoven en Helmond, dwars door dit gebied. Aan de west- en zuidkant liggen de A2 en A67, en aan de oost- en noordkant moet een nieuwe provinciale weg komen van twee keer twee rijbanen. Het project heet kortweg 'de Ruit', omdat de oude en nieuwe wegen samen een ruit rond Eindhoven en Helmond vormen.

Prestigeproject

Vier jaar geleden gaf de SP haar verzet tegen de weg op: het pluche lonkte, en in Provinciale Staten was toch een meerderheid voor de Ruit. Met of zonder SP: die weg zou er toch wel komen, redeneerden de socialisten. Maar sinds de laatste verkiezingen is een meerderheid in Brabant tegen de weg, de SP incluis. En ook veel gemeenten, waaronder Helmond en Eindhoven, willen de Ruit niet meer. De Tweede Kamer trok de rijkssteun aan het project in. Maar CDA en VVD in Brabant zetten door, dan maar op kosten van de provincie.

De Ruit is een provinciaal prestigeproject, oordeelt Zaal. Hij haalt een brochure van de provincie te voorschijn. Een jongen en een meisje zitten met een dromerige blik in het gras. "Zo ziet informatie van de provincie er tegenwoordig uit. Het lijkt wel een reclamefolder!", briest Zaal. "Mijn kinderen gaan niet zo naast een grote weg zitten, hoor!"

Ook Brabants Landschap, eigenaar van delen van het Dommeldal, verzet zich tegen de Ruit. "Dit gebied is laat ontgonnen, en daarom is het landschap nog gaaf", vertelt adjunct-directeur Ernst-Jan van Haaften. De Dommel botste hier op de hogere zandgronden, en meanderde zich daar door de eeuwen heen steeds op andere manieren doorheen. Daardoor is er een breed, nat gebied ontstaan, legt hij uit.

Onderweg op de fiets wijst Van Haaften op de historische elementen in het landschap. De kleine, grillig gevormde akkers, tussen de boerderijen en de bomen op de hogere zandgronden, zijn het oudst. Ze zijn omzoomd door houtwallen met wilgen en essen. Later werden, in langwerpige, rechthoekige stroken, de nattere gronden richting Dommel gecultiveerd. Daar konden schapen grazen.

Nu is het gebied deels van de boeren, en deels natuur. Het Dommeldal is onderdeel van Natuurnetwerk Nederland. "Er leven hier dassen, hermelijnen, herten, wezels en marters", zegt Zaal. "De knoflookpad komt hier ook voor." "De Dommel is de schakel tussen allerlei natuurgebieden hier", benadrukt Van Haaften.

Economisch belang

Volgens Ruud van Heugten, vertrekkend CDA-gedeputeerde, is een weg op deze plek noodzakelijk om de economische groei van de regio veilig te stellen. "De provincie moet kijken naar het algemeen belang, zoals het vestigingsklimaat en de bereikbaarheid", zegt hij. "We hebben een ruimhartig compensatiebeleid: voor elke hectare natuur die wordt aangetast, wordt in hetzelfde gebied vier hectare nieuwe natuur aangelegd. We willen de weg horizontaal over het beekdal leggen, op palen. Zo vormt hij geen barrière voor flora en fauna. Op het diepste punt gaat hij dan één tot twee meter over het beekdal heen."

Voor Zaal en Van Haaften is dat geen oplossing. Een weg op palen is nóg lelijker. "Voor de natuur is het iets minder verstorend, maar qua beleving is het het einde van dit gebied", zegt Zaal. Ook de geluidsoverlast en uitstoot van vervuiling vormen een probleem. "Maar het mooie is: je hoeft deze weg helemaal niet aan te leggen", zegt Zaal.

Achterhaald

Dat vindt ook Nol Verdaasdonk, voorzitter van de Brabantse Milieu Federatie. "De provincie creëert een probleem, dat men vervolgens alleen met asfalt denkt te kunnen oplossen. Men is in dertig jaar nadenken niet verder gekomen." Volgens Verdaasdonk houdt Brabant onvoldoende rekening met de demografische ontwikkelingen. De Ruit is onder andere nodig voor het verkeer vanuit de dorpen naar de stad, stelt Noord-Brabant. "Maar mensen zullen steeds meer de dorpen verlaten, en naar de stad verhuizen. De verwachting is dat dat verkeer juist afneemt", zegt Verdaasdonk.

Hij gelooft bovendien in andere oplossingen: openbaar vervoer, de aanpak van bestaande wegen, de aanleg van snelfietspaden, het toepassen van nieuwe technologische vindingen. "Steeds opnieuw blijkt dat extra asfalt de problematiek van bereikbaarheid niet echt oplost", stelt hij.

Brabant en gemeenten in de regio hadden afgesproken dat alle andere mogelijkheden moeten zijn uitgeput, voordat er nieuw asfalt komt. Dat is nog niet zo, zeggen de gemeenten en de Brabantse SP. Maar volgens gedeputeerde Van Heugten is nu al te voorzien dat er een bereikbaarheidsprobleem blijft, hoeveel alternatieve maatregelen de provincie ook neemt. Dan kun je beter alvast beginnen aan de weg, vindt hij.

CDA en VVD moeten nu op zoek naar andere partijen die wél akkoord gaan met de Ruit, of met een compromis. Een tunnel door het Dommeldal is een mogelijkheid, of uitstel van de definitieve beslissing met vier jaar.

In de dichtbegroeide Breugelse Beemden kwinkeleren de vogels. Van de hectiek op het provinciehuis in Den Bosch hebben zij geen idee. "Moet je horen!", zegt Zaal. "Zwartkoppen en een tjiftjaf", vult Van Haaften aan. "En net zag ik een buizerd."

Fietsers passeren op de hoger gelegen dijk. Ze genieten van het uitzicht. Als het plan doorgaat, rijden ze hier straks pal naast de Ruit. "In Brabant gaan de mensen niet zo snel de barricaden op", peinst Zaal. "Maar als de Ruit er komt, ga ik terug naar Noord-Holland."

Frans Zaal (met pet) en Ernst-Jan van Haaften van natuurorganisatie IVN Son en Breugel fietsen door het Dommeldal. 'Moet je horen! Zwartkoppen en een tjiftjaf.'

Wat heeft Brabant aan de Ruit?

De Ruit kost ongeveer 600 miljoen euro, zo is de verwachting. Levert de Ruit Brabant ook iets op? Dat is de vraag. De provincie Noord-Brabant hoopt op het meest positieve economische scenario, waarin de wereldeconomie op gang komt en handelsbarrières wereldwijd geslecht worden. In dat geval levert de nieuwe weg in 2030 ruim 1 miljard euro per jaar op, vooral door kortere reistijden.

In een - economisch gezien - negatiever scenario, met beperkte economische groei, milieurestricties en de nadruk op handel binnen Europa, maakt de provincie mogelijk juist verlies op de weg. Dat blijkt uit een rapport dat is gemaakt in opdracht van de provincie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden