Het doet pijn als je dat ziet gebeuren

Door de grote brand die de hervormde kerk van Venhuizen op zondagmiddag 2 november in as legde, raakte de hervormde gemeente niet alleen haar kerkruimte kwijt maar is ook een uniek gebouw met een grote bouw- en kunsthistorische waarde verloren. ,,We moeten onze schouders eronder zetten en de kerk herstellen.''

De monumentale kerk van het Noord-Hollandse Venhuizen, ten zuidwesten van Enkhuizen, is beeldbepalend voor het dorp. Voor de inwoners is het onvoorstelbaar dat de laat-middeleeuwse kruiskerk in een troosteloze ruïne is veranderd. Oorzaak: een defecte cv-ketel waarschijnlijk; schade: ruim drieënhalf miljoen. Maar onschatbaar blijft de (kunst-)historische waarde.

Alleen de muren van het laat-gotische gebouw en de 19de-eeuwse toren bleven op die noodlottige 2e november staan, de houten kap (16de eeuw) is verdwenen. D. Honing, voorzitter van de kerkenraad, is vastbesloten de kerk zo snel mogelijk te herbouwen. Foto- en ander documentatiemateriaal spelen daarbij een belangrijke rol.

,,Het was een rot gehoor'', vertelt Honing. ,,Je zag die zondagmiddag één grote, oranje vlammenzee door de ramen en telkens hoorde je weer iets naar beneden storten, zoals de koperen kroonluchters. Dat doet pijn, dat je zoiets voor je ogen ziet gebeuren.''

De Venhuizer kerk was in een aantal opzichten bijzonder. Dat gold vooral voor het houten tongewelf en de kapconstructie. Op de kruising van het dwarsschip waren vier houten beelden onder het gewelf zichtbaar, waaronder de patrones van de kerk, de Heilige Emerentiana van Rome. De beelden stonden onder fraai gesneden gotische baldakijnen en Emerentiana hield een bijbel vast waarop drie stenen lagen, een verwijzing naar haar marteldood door steniging. Ook in het koor bevonden zich beelden: Maria met het Christuskind en de Wijzen uit het Oosten.

Zulke beelden zie je ook in andere Noord-Hollandse kerken. In totaal gaat het in Nederland om 116 beelden die zich hoog bovenin, onder de gewelven, bevinden. Het is echter de vraag of die in Venhuizen de brand overleefd hebben. Volgens Honing bevinden ze nog wel op hun oorspronkelijke plek, maar ogen ze nu als zwartgeblakerde stukken hout. Nader onderzoek moet uitwijzen of de brand fataal was of dat er nog hoop is dat de beelden weer zichtbaar kunnen worden gemaakt. De kapconstructie is voorgoed verdwenen.

Ook andere kostbare inventarisstukken werden verwoest, zoals de eiken kansel uit 1698. De maker was Pieter Cornelis Advocaat, timmerman en driemaal burgemeester van Venhuizen. Hij vervaardigde eveneens het doophek en werd later in 'zijn' kerk begraven.

Een koperen boog gaf toegang tot de dooptuin; ook daarvan is niet duidelijk wat ervan overbleef. Het puin gaan ze binnenkort doorzoeken. Honing heeft inmiddels wel een zwartgeblakerde koperen kroonluchter gezien. ,,Hij zag er troosteloos uit, maar ik heb gehoord dat de koperslager misschien wonderen kan verrichten.'' De bronzen torenklok (in 1500 door Geert van Wou gegoten) is in veiligheid gebracht.

Bijzonder was ook het Tien-Gebodenbord uit 1639. Na de Reformatie schaften de aanhangers van het nieuwe geloof zo'n wetsbord als eerste aan. De kerk werd zo letterlijk een huis voor het Woord. En natuurlijk was er het orgel, in 1856 door de firma Van Dam & Zoon uit Leeuwarden gebouwd. Het was van fraai snijwerk voorzien, maar overleefde de brand niet.

Voorzitter Honing geeft niet op. ,,Samen met Schellinkhout en Wijdenes vormen we de hervormde gemeente Zuiderkogge. We zijn niet groot maar samen moeten we er toch de schouders onder zetten om onze kerk te herstellen.''

Maar hoe? Omdat de muren nog overeind staan stelt Monumentenzorg dat herbouw wel mogelijk is, maar pure reconstructie niet. Daarvoor is de authenticiteit te sterk aangetast.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden