Het digitale tijdperk is echt niet zo vernieuwend

We doen alsof onze tijd, met zijn technologische ontwikkelingen, van groot belang is. Maar in het licht van de geschiedenis blijken internet en de Nieuwe Economie allesbehalve wereldschokkend. Technieken zijn dan sneller, ze hebben de samenleving niet wezenlijk veranderd.

Koen Eykhout

In 1902 schreef de Franse kok Auguste Escoffier in zijn inmiddels klassiek geworden standaardwerk dat hij in bepaalde klassieke recepten veranderingen had aangebracht, noodzakelijk geworden door het snelle en jachtige levensritme van zijn dagen. 1902 hectisch? Toegegeven, er begon in die tijd een beetje een internationale jetset te ontstaan, het fenomeen 'Grand Hotel' deed zijn intrede, de gebroeders Wright kregen in dat jaar succes met hun vliegtuig, maar daar heb je het wel mee gehad. Wij denken nou niet bepaald aan dat jaar terug als zijnde 'snel en jachtig'.

Het is een gewoonte van mensen om de eigen tijd als hectischer, veranderlijker, en dus 'belangrijker' te beschouwen dan andere periodes. Voor Escoffier gold dit, voor ons geldt het nog sterker. In de jaren zestig van de afgelopen eeuw werden bij veel bedrijven de eerste reorganisaties doorgevoerd omdat de stabiele jaren vijftig nu toch echt voorbij waren, in de jaren zeventig, met de oliecrisis aan de gang, werd teruggekeken op die rustige jaren zestig en in de jaren tachtig moesten alle bedrijven meaner and leaner omdat de tijd dat een organisatie zich nog enige rust kon veroorloven voorbij was.

Vaak wordt hiervoor de verklaring gegeven dat inderdaad iedere tijd turbulenter, vernieuwender en spannender is dan de tijd daarvoor. Er zou een soort exponentieel toenemende turbulentie zijn: doordat er mensen kunnen worden vrijgemaakt die zich kunnen bezighouden met nieuwe dingen en met onderzoek, komen er nieuwe technieken, nieuwe en efficiëntere manieren van produceren, waardoor minder mensen zich bezig hoeven te houden met monotoon productiewerk, waardoor er mensen kunnen worden vrijgemaakt die werken aan onderzoek, waardoor... enzovoort.

In grote lijnen is dit natuurlijk waar. Maar we hechten te veel belang aan iedere vernieuwing die we zelf meemaken. Laten we wel zijn: de afgelopen dertig jaar is iedereen 's morgens op min of meer dezelfde tijd op blijven staan, om in min of meer dezelfde auto's te stappen op weg naar min of meer hetzelfde werk, wat wordt uitgevoerd in min of meer dezelfde kantoren.

Er zijn dingen veranderd, dat wakker worden gebeurt niet meer met een wekker maar vaak met een wekkerradio, in die auto is de autoradio digitaal geworden of in ieder geval voorzien van een digitaal schermpje en in dat kantoor is een computer op het bureau gekomen. Veranderingen, maar wat hectiek betreft doet het toch een beetje denken aan het jaar 1902. Toch zijn over dat digitale schermpje en over die computer boekenkasten vol geschreven.

Er is een discussie gaande tussen voor- en tegenstanders van, zoals het is gaan heten, de Nieuwe Economie. Er wordt geschermd met termen als flitskapitaal, 24-uurseconomie en digitale snelweg. Recessies zouden tot het verleden gaan behoren en de doorsneewerknemer van de toekomst zou op 23-jarige leeftijd een opgebrand wrak zijn, rijp voor de WAO.

Zelf heb ik het idee dat in deze discussie belangrijke dingen naar voren worden gebracht, maar dat de soep echt niet zo heet wordt gegeten als ze wordt opgediend.

Een aardig tegengif bij deze discussie is misschien het volgende: probeer je een frontsoldaat uit de Tweede Wereldoorlog voor te stellen, een Vietnam-soldaat, of iemand anders in een vergelijkbaar hectische en turbulente omgeving. Probeer je voor te stellen dat je aan zo iemand een van de genoemde begrippen als e-business of digitale snelweg moet uitleggen, en vooral de enorme impact die dit op ons heeft/zal gaan hebben. Probeer je daarna zijn reactie voor te stellen. En geef dan toe: hoe drastisch de ontwikkelingen ook zijn die we nu meemaken of die nog gaan komen, we hebben het erger meegemaakt.

Naast de voor-en-tegendiscussie over internet heb je ook nog de belangrijk-onbelangrijk-discussie. Wat we op het moment zien, is dat er in een vrij hoog tempo, voornamelijk in de informatietechnologie (it) en in de genentechniek, nieuwe mogelijkheden worden gecreëerd. De economische gevolgen daarvan komen al wat in zicht, maatschappelijke gevolgen zijn er nog nauwelijks of niet.

Net zomin als iemand bij de uitvinding van de stoommachine kan hebben voorspeld dat dat wel eens het communisme zou kunnen veroorzaken, weten we niet waar de uitvindingen van onze tijd toe zullen leiden. Anarchie? Kan. Alles bij het oude? Kan ook. Om nu te zeggen dat de negentiende eeuw meer of minder belangrijk was dan de onze is dus onzin. We weten gewoon niet wat het belang van onze tijd zal zijn, omdat we er nog in leven.

We kunnen, kort samengevat, twee fouten maken: of iedere vernieuwing is gigantisch en ingrijpend omdat hij nieuw is, of al het nieuwe stelt niks voor omdat de nieuwe dingen uit het verleden een veel grotere impact hadden.

Wat misschien aan de hand is, is dat de technische ontwikkelingen steeds sneller gaan, maar dat de maatschappij daar niet sneller op is gaan reageren. Pas op het moment dat er een grote maatschappelijke verandering is waar internet een rol bij speelde, zoals de pil dat deed voor de jaren zestig, pas dan leven we in het digitale tijdperk. Nu zijn het nog digitale tooltjes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden