Het dier, spiegel van het leven

Wat is de invloed van dieren op (bij)geloof, cultuur, kunst, verhalen en legendes? De antwoorden zijn te vinden in het Compendium. Heerlijk leesvoer.

Hoog in een gewelfde galerij van de kathedraal van Sevilla, buiten bereik van nieuwsgierige handen, hangen twee bijzondere objecten aan roestige stalen kettingen: een grote gebogen olifantstand en een krokodil. De slagtand is echt, het reptiel overduidelijk niet, maar evengoed, en zeker voor de simpele ziel die nog nooit een levende krokodil heeft aanschouwd, is het een echte enge krokodil. Wat doet zo'n meterslang beest daar hangend aan dat plafond in een gang van een Spaanse kerk?

Wie in Rotterdam de lutherse kerk aan de Gordelweg bekijkt, ontwaart aan de gevel een zandstenen reliëf van een pelikaan met een drietal jongen. Het moederdier prikt zichzelf met haar snavel de borst open om haar kroost met haar bloed te voeden. Waarom doet die vogel dat? En wat heeft het te betekenen op de gevel van een kerk in Nederland?

Wie kent niet het prachtige schilderij van Sandro Botticelli, 'De geboorte van Venus', waarop we de wonderschone en roomblanke godin van de liefde naakt zien oprijzen uit een enorme coquille-Saint-Jacques? Waarom stapt ze niet uit de boerenkool of komt ze aangevlogen met een ooievaar, maar lijkt ze in die grote schelp aan te spoelen aan de kust van een spiegelgladde zee?

Vlaamse wetenschappers

Het antwoord op zulke vragen is te vinden in het driedelige 'Compendium van dieren als dragers van cultuur'. Met de recente verschijning van het derde deel is de serie compleet. Al eerder verschenen deel 1, dat geheel gewijd is aan zoogdieren in de cultuur, en deel 2 dat over de vogels gaat. Het derde deel behandelt de rest van het dierenrijk: vissen, reptielen en amfibieën, ongewervelde dieren en zelfs de niet werkelijk bestaande fabeldieren.

Twee Vlaamse wetenschappers, schrijver en wetenschapsvoorlichter prof. dr. Marcel De Cleene en chemicus en kunsthistoricus drs. Jean-Pierre De Keersmaeker hebben met dit vijf kilo zware en ruim 2600 bladzijden tellende Compendium een ongelooflijk werk gepubliceerd.

Er is vermoedelijk op de gehele aarde geen diersoort te vinden die iets betekent in volkscultuur, geloof en bijgeloof, heraldiek of mythologie die de heren niet hebben vermeld.

De auteurs beschrijven 52 soorten zoogdieren van antilope tot zeehond, 49 soorten vogels van aalscholver tot zwaan en 35 andere dieren van aal tot zee-egel. Daarnaast verschaffen ze een korte beschrijving van bijna honderd fabeldieren, van ahuizotl tot zeeridder, inclusief de centaur, de draak, de fenix en de zeemeermin. Uitgebreide indexen nodigen uit tot snel opzoeken en een notenapparaat tot verdere studie.

Laten we eerst onze vragen beantwoorden. Die krokodil in Sevilla hangt daar omdat het een bijbels dier is. Het monster Leviathan was waarschijnlijk een krokodil. Bovendien hebben vier heiligen uit de vierde eeuw de krokodil als hun attribuut: de HH. Menas van Egypte, Pachominus en twee Theodorussen. En verder blijkt de kerkleraar Isidorus van, jazeker, Sevilla (560-636) de krokodil te beschouwen als de verpersoonlijking van het boze en zondige. Die kun je dus maar beter ter afschrikking hoog aan een ketting hangen.

Olifant

De olifantstand die er in Spanje naast hangt, komt wel vaker in kerken voor. Het (oorspronkelijk) roomwitte ivoor symboliseert zuiverheid en kuisheid en wordt daarom ook in verband gebracht met de Heilige Maagd Maria. Slagtanden en olifanten komen ook regelmatig voor in vooral middeleeuwse christelijke iconografie. Zelfs op Rembrandts bekende ets uit 1638 van het moment dat Eva Adam een appel reikt, staat op de achtergrond een olifant toe te kijken.

De pelikaan is weer een heel ander verhaal. De vogel symboliseert geen zondigheid of kuisheid, maar naastenliefde. Pelikanen voeden hun kroost door voorverteerde vis uit hun maag op te braken en het de jongen daarna uit hun keelzak te laten pikken. Die maaginhoud is rood van kleur, en daar komt het misverstand vandaan dat ze hun borst openpikken tot het bloed eruit komt.

Een andere legende zegt dat de dieren hun borst openrijten om met het uitstromende bloed hun dode jongen weer tot leven te wekken. Daar zit een overeenkomst in met de bloedende wond in de borst van de gekruisigde Christus. Vanaf de veertiende eeuw wordt het beeld van de zich opofferende pelikaan ruimhartig toegepast in kerkelijke kunstuitingen, van reliëfs tot schilderijen en beelden. Het dier symboliseert caritas, liefde en opoffering en vanwege Christus zelfs de opstanding en de verrijzenis.

Jacobsschelp

De schelp waarin Botticelli's Venus aanspoelde is een zogenoemde jacobsschelp, Pecten jacobea in het Latijn en genoemd naar de in het jaar 44 na Christus overleden heilige Jacobus de Meerdere (Sint Jacob, Saint-Jacques, San Jago, Santiago), wiens graf zich in Santiago de Compostela moet bevinden. Daar gaat de beroemde bedevaartsroute naartoe, die wordt afgelegd door talrijke pelgrims die zich op wandelstok of rugzak tooien met een jacobsschelp. De associatie met Venus of Aphrodite heeft met de vorm van het levende weekdier te maken, die doet denken aan een vulva, of aan een kind dat nog in de baarmoeder zit opgesloten.

Vandaar dat vruchtbaarheid en seksualiteit de coquille aankleven, en de godin van de liefde eruit werd geboren. Dat deed ze trouwens al ruim voordat Botticelli zijn schilderij maakte, want het idee dat Aphrodite werd geboren uit een schelp en het schuim van de zee gaat terug tot de oude Grieken.

Dit is allemaal tamelijk onschuldig, maar niet alles wat de mens het dier aandoet, is even leuk. Diverse soorten worden vaak benut als offerdier. Zo staat er onder het lemma 'buffels' een gruwelijke foto van een Toraja-dorp op Sulawesi. Het ziet eruit alsof er een oorlogsmisdaad is begaan of een terreuraanslag heeft plaatsgevonden. Zeven dode waterbuffels liggen op een met bloed doordrenkt grasveld temidden van de houten huizen. De bevolking staat er gelaten omheen. Het is, zoals wordt geschreven, een 'spectaculaire rituele slachting' en heeft te maken met schuldvereffening jegens een overledene.

Ook foto's van een geofferde geit en dito zeboe in Rawalpindi, een kamelenoffer in Hyderabad en een onthoofde stier in Koeweit zijn nogal aan de bloederige kant. In al die gevallen moet geen overleden familielid maar Allah tevreden worden gestemd, een twijfelachtige eer die overigens ook de God van de christenen regelmatig ten deel viel. Zo werd in Duitsland op de Vastenavond een zwart lam geofferd om het volk van demonengeweld te bevrijden. Of dit middel ook daadwerkelijk resultaat had, vermeldt het Compendium helaas niet.

Geofferde paarden

Zelfs paarden ontspringen de dans niet altijd. Op het Indonesische eiland Soemba worden paarden geslacht tijdens een begrafenisritueel, om de ziel van de dode te vergezellen naar de voorouderwereld. In de vroege Middeleeuwen werden ook op IJsland paarden geofferd: 'Het was voor het volk van levensbelang, geloofde men, dat de koning van het bloed van een geofferd paard dronk', want anders kwam er narigheid.

We zien vaak dat de symboliek nogal paradoxale eigenschappen omvat. De hond copuleert schaamteloos in het openbaar en symboliseert daarmee de wellust en de afstotendheid van de geslachtsdaad. Maar tegelijkertijd symboliseert de hond ook trouw, zelfs echtelijke en liefdestrouw. Het rund kan als stier macht en kracht en als os luiheid en traagheid symboliseren. De slang staat - na de bekende scène in het paradijs - uiteraard voor veel verleiding en kwaad en is het symbool van de duivel. Maar tegelijkertijd dient de tegen een staf klimmende slang als symbool van de geneeskunde (de esculaap) en als het er twee zijn als symbool van handel en welvaart (de zogenoemde caduceus van Hermes).

Je kunt met dieren dus alle kanten op. Dat is ook niet verwonderlijk: dieren zeggen niets. Al hun gedragingen moeten worden geïnterpreteerd als zijnde laf, moedig, wellustig, bescheiden, sterk, lui, pienter, vals, afgunstig, haatdragend, trouw, dienstbaar en als nog tientallen andere positieve én negatieve eigenschappen die wij aan mensen kunnen of willen toedichten. De vorm van het dier, de voortbeweging, de manier waarop het ons aankijkt, alles wordt antropomorf geduid.

Wat dat betreft is het Compendium een encyclopedie op het gebied van antropomorfie. Dat pakt voor het ene dier gunstiger uit dan voor het andere. Echt onderaan de ladder lijkt het varken te staan: het zwijn is onrein en symbool van het kwade, de zonde, de duivel, vadsig-, lui-, dom- en traagheid, vraatzucht en gulzigheid. Maar ook van het jodendom en - een historisch cynisme - van de Duitsers.

Soms heb ik wel enige twijfel bij een gegeven uitleg. Mosselen en oesters werden vroeger, toen er nog geen gekoeld vervoer mogelijk was, bij voorkeur niet in de vier hete zomermaanden gegeten maar slechts wanneer de 'r' in de maand zat. Van zulke maanden zijn er acht, ook in het Frans: 'huit' maanden met een 'r', dus 'huit r', hetgeen verklaart dat oesters in het Frans huîtres heten, zo legt het Compendium uit. Of dat etymologisch een sterke verklaring is waag ik te betwijfelen. De circonflexe duidt op een verdwenen s, 'huistre' dus, waardoor de overeenkomst met de woorden oester (NL), oyster (Eng) en Auster (D) groot is. Ach, als het niet klopt, is het evengoed een leuke verklaring en een aardige anekdote waarmee je op verjaardagen of in het café eer kunt inleggen.

Schavot

Nog één dan: dierenprocessen. Ontelbare dieren zijn voor de rechter gedaagd en vervolgens opgehangen of op de brandstapel gezet. In de loop der eeuwen eindigde menige geit, schaap, varken, koe, hond en paard op het schavot. Zo werd nog in 1864 in Kroatië een varken ter dood veroordeeld omdat hij de oren van een baby, een meisje, had afgebeten. De eigenaar werd ook gestraft: hij moest alvast een bruidsschat aan de ouders van het kleine meisje betalen, zodat later haar gebrek aan oren geen obstakel voor een huwelijk zou vormen. Of dit uiteindelijk succes had, wordt niet vermeld.

Het Compendium is al met al een onmisbaar naslagwerk voor iedereen die zich weleens iets afvraagt omtrent de culturele mens-dierrelatie. Van het oude Egypte en China tot de moderne tijd, overal kom je dieren tegen die iets betekenen, in de kunst, in verhalen en legenden, in geloof en bijgeloof. We kunnen zonder op internet te verdwalen die betekenis gewoon in deze boeken opzoeken. Heerlijk leesvoer.

De hond staat voor trouw, zelfs voor echtelijke en liefdestrouw

'De geboorte van Venus' van Sandro Botticelli.

Marcel De Cleene en Jean-Pierre De Keersmaeker: Compendium van dieren als dragers van cultuur. Mens & Cultuur Uitgevers nv, Gent. Deel 1 Zoogdieren (euro95), deel 2 Vogels (euro85), deel 3 Vissen, reptielen, amfibieën, ongewervelden, fabeldieren (euro85). De complete set is in een foedraal verkrijgbaar voor euro249.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden