'Het constante gevecht om subsidies is schadelijk voor onderzoek én onderwijs'

Studenten Industrial Design op de TU Eindhoven. Een universiteit die in aanmerking wil komen voor subsidie moet een forse aanvraagprocedure doorlopen.Beeld Hollandse Hoogte / Bart van Overbeeke Fotografie

Aan zes grote wetenschappelijke projecten is deze maand 113 miljoen euro onderzoeksgeld toegekend in het kader van de 'zwaartekrachtsubsidies'. 

Dit is een feestje waard en wij feliciteren degenen die in de prijzen zijn gevallen, aldus Marijtje Jongsma, voorzitter van de vakbond voor de wetenschap (VAWO). Maar ze wijst ook op belangrijke keerzijdes.

Het Zwaartekrachtprogramma is in aanleg goed. Met een looptijd van tien jaar is er sprake van duurzame en solide projecten die ruimschoots de tijd krijgen om resultaten te boeken en zich te bewijzen. Ook is het prachtig dat het geld wordt toegekend aan teams van onderzoekers van verschillende universiteiten en onderzoekscentra. Dat versterkt de samenwerking en staat haaks op de moordende competitie die geldt bij de persoonsgebonden subsidies.

Echter, een universiteit die in aanmerking wil komen moet, los van het leveren van hoogstaande wetenschappelijke arbeid, een forse aanvraagprocedure doorlopen. Die duurt in totaal bijna een jaar en is aanzienlijk zwaarder dan een 'reguliere' aanvraag. Het draait immers om veel meer geld. De 36 onderzoekers die meewerkten aan de zes 'winnende' aanvragen, hebben hier dan ook extreem hard voor gewerkt.

De 186 onderzoekers die betrokken waren bij de 31 aanvragen die achter het net visten, hebben waarschijnlijk net zo hard gezwoegd, in de hoop een hoofdprijs van 18 miljoen binnen te slepen. We twijfelen er niet aan dat de kwalitatieve verschillen uiteindelijk klein waren. Zo gaat het nu eenmaal in de top: details zijn bepalend, en dan vaak ook nog de details die de subsidiegever wil aanbrengen.

Ongezond

En is die 113 miljoen voor fundamenteel onderzoek wel extra geld? Helaas niet, ondanks juichende berichten in de media en op de webpagina's van winnende universiteiten en instellingen. Het totale budget van subsidiegever NWO, waaruit ook de zwaartekrachtsubsidies voortkomen, is afkomstig van de overheid en is al jaren stabiel.

May the odds be ever in your favour is het motto van de heersende klasse in de populaire sciencefictionroman 'The Hunger Games'. Dit gezegde slaat wonderwel op de wijze van verdeling van de onderzoeksgelden, waarbij inmiddels een ongezond lage honoreringskans geldt. Niet meedoen aan deze loterij is geen optie. Een onderzoeker moet gemiddeld eenmaal in de vier à vijf jaar een substantieel bedrag binnenhalen. Een postdoc die geen subsidie oogst kan doorgaans niet rekenen op een volgende tijdelijke aanstelling.

Zo gaat veel onderzoekstijd op aan het schrijven van aanvragen en de vraag is of dat nog rendeert. Het is veel (onbetaald en extra) werk voor overheidsgeld, dat gewoon weer terechtkomt bij de universiteiten en bij al lopend (top)onderzoek.

Voor de universiteiten is de verwevenheid van wetenschappelijk onderzoek en onderwijs één van de belangrijkste uitgangspunten. Bij de zwaartekrachtsubsidies mogen de betrokken onderzoekers hun reguliere onderwijstaken gedurende het project grotendeels overdragen aan docenten met veelal een tijdelijke aanstelling. Dat aantal tijdelijke banen neemt toe.

Verwevenheid minder

Op deze wijze wordt de verwevenheid van onderwijs met onderzoek juist minder. De toponderzoekers zijn namelijk eenzijdig bezig met hun onderzoek om de huidige concurrentie aan te kunnen. Geheel los daarvan verzorgt een groeiend aantal tijdelijke docenten het onderwijs. De directe link met baanbrekend en actueel onderzoek dreigt zo uit de huidige universitaire onderwijsprogramma's te verdwijnen.

Wat als het geld van de zwaartekrachtsubsidies gewoon rechtstreeks naar de universiteiten zou gaan?

Dan zou er minder geld naar het aanvraagcircus hoeven en alle bijhorende administratieve en managementtaken. Er blijft dan ook meer tijd over voor de toponderzoekers om onderwijs te geven. Daarnaast zou het de mogelijkheid bieden om verder te gaan op onverwachtse resultaten en nieuwe onbekende wegen in te slaan die niet op voorhand binnen de projectaanvraag bedacht waren.

De prijs die we hiervoor moeten betalen is dan wel dat het persmomentje met de minister komt te vervallen. Maar zelf ben ik wel bereid om een dergelijk offer te brengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden