Het CDA vernieuwt. Maar wat daarna?

Het CDA vergadert vandaag over een nieuwe koers. Maar op de weg van partijvernieuwing liggen valkuilen. De onvrede over samenwerking met de PVV bijvoorbeeld. En wie gaat de partij leiden, in de aanloop naar de volgende verkiezingen?

Het zal wel toeval zijn, maar op één of andere manier zijn het vaak vrouwen die de brokken bij elkaar beginnen te vegen, wanneer de ooit zo grote volkspartij het CDA de boel weer eens uit handen heeft laten vallen.

De Utrechtse ex-predikante Ruth Peetoom zal vandaag, op het eerste CDA-congres na haar verkiezing tot partijvoorzitter in april van dit jaar, aan de leden duidelijk maken dat het werk in uitvoering is. Ze moet ze gerust zien te stellen na de enorme verkiezingsnederlaag van vorig jaar: de Nederlandse christendemocratie is in verval, maar er is hoop dat er volgend jaar een nieuwe fris profiel ligt, een duidelijker eigen koers en dat de kiezers weer beter kunnen zien waar het CDA voor staat.

Peetoom kan wijzen op het werk van het strategisch beraad dat zij direct na haar aantreden in het leven riep. Een club van 25 partijgenoten, onder leiding van oud-minister van sociale zaken Aart Jan de Geus, presenteert in januari een CDA-koers voor de komende tien á vijftien jaar. Gedachtengoed voor de lange termijn dus, over de huidige schuldencrisis heen: wat wil de partij met het probleem van de vergrijzing? Hoe staat ze tegenover de eindigheid van energiebronnen, wat is de visie op duurzaamheid, of op samenwerkende burgers die veel zelf kunnen zonder de overheid? Dat soort onderwerpen, allemaal beredeneerd vanuit de vier uitgangspunten uit de 'grondwet' van het CDA.

Een probleem is dat die vier in beton gegoten partij-uitgangspunten, rentmeesterschap, solidariteit, gespreide verantwoordelijkheid en publieke gerechtigheid nogal ouderwets klinken en moeilijk te begrijpen zijn voor nieuwe en jongere kiezers waar de partij zo naar smacht.

Daar is een andere vrouw mee aan het werk. Jacobine Geel is dan wel (nog) geen lid van het CDA, maar de theologe/televisiepresentatrice is in haar vernieuwingsclubje bezig met het 'hertalen' van de verouderde woordkeus waarmee het gefuseerde CDA begin jaren tachtig van de vorige eeuw de kiezers benaderde. Geel komt vandaag op het congres vertellen hoe bijvoorbeeld het oude bijbelse begrip rentmeesterschap in meer aansprekende moderne woorden kan worden gevat. Ze steekt een enthousiasmerend verhaal af in het Utrechtse Beatrixtheater, weten insiders die al een blik achter de schermen bij de 'hertalers' wierpen.

De grotere visie over de koers moet natuurlijk uit dat andere strategisch beraad komen. Dat is een herhaling van de denktank van prominenten over het CDA-gedachtengoed die na de grote nederlaag van 1994 in het leven werd geroepen. Het CDA kwam er de paarse winter mee door. De aanzet kwam toen van toenmalig waarnemend voorzitter Tineke Lodders. Toevallig de CDA-vrouw die door Peetoom wordt genoemd als haar grote voorbeeld.

Allemaal werk in uitvoering waarover niet al vandaag maar pas op een extra partijcongres in januari door de leden besluiten worden genomen. In de gedeelde hoop dat de verdeeld geraakte partij verderop in 2012 weer op een duidelijk koers te brengen is. "In de zomer van 2012 moet de verbouwing klaar zijn en gaat het steigerdoek er af", zegt Ruth Peetoom.

Tot zover het optimistische verhaal over de wederopstanding van de christendemocratie. Met gerechtvaardigde scepsis zijn valkuilen en voetklemmen aan te wijzen op de weg van partijvernieuwing die Peetoom is ingeslagen.

In de eerste plaats is de onvrede niet zomaar weg te poetsen onder het deel van de achterban dat vorig jaar oktober in de Rijnhal in Arnhem tegen het voorstel van Maxime Verhagen en de zijnen stemde om in de gedoogcoalitie met de PVV van Wilders te stappen. Een democratisch genomen besluit, waar niet steeds op moet worden teruggekomen, zegt fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma met recht. Maar de weerzin tegen Wilders en diens harde aanpak van de vreemdelingen binnen onze poorten zit diep bij dat deel van de CDA-leden.

Had de strategie van Verhagen en de meerderheid van de CDA-fractie nu maar gewerkt, dan was deze kritische vleugel misschien inmiddels bijgedraaid. Maar de gekozen strategie werkt nog niet.

De bedoeling van kabinetsonderhandelaar Verhagen werd vorig najaar in de Tweede Kamerfractie klip en klaar op tafel gelegd. Door de PVV via de gedoogconstructie bij de regeringscoalitie van VVD en CDA te betrekken zou de partij van Wilders misschien wel klein te krijgen zijn. Gebukt onder coalitiecompromissen zou de PVV minder vrijuit voor Henk en Ingrid kunnen scoren dan als oppositiepartij, was de redenering. Jan Peter Balkenende kreeg immers destijds op een vergelijkbare manier de LPF klein. "We moeten de ballon laten leeglopen", klonk het in de CDA-fractie over de PVV.

Maar de PVV-ballon is niet leeg gelopen, blijkt uit de peilingen. Dezelfde peilingen die nog geen herstel van het CDA laten zien.

"We moeten nu nog niet te veel op de dagkoersen van de opiniepeilers letten", zegt Van Haersma Buma. "Eerst de partijvernieuwing afmaken, ons verhaal op orde brengen, dat duurt nu eenmaal even".

Het kan best zijn dat kloeke plannen van Aart Jan de Geus en zijn strategisch beraad voor een vernieuwde koers de eendracht in het CDA vergroten. Maar wat doet de CDA-fractie volgend jaar eigenlijk met zo'n nieuw partijverhaal? Dat wordt lastig, want het bestaande regeer- en gedoogakkoord met VVD en PVV is voor die fractie dan nog altijd bepalend. Het vernieuwingsrapport van het strategische beraad kan dus spanning opleveren met de koers die de fractie en vice-premier Verhagen met zijn collega-CDA-ministers aanhouden. Blijft het 'vernieuwde' CDA dan wel een betrouwbare coalitiepartner voor VVD en PVV of moet de stekker dan uit dit minderheidskabinet? "We zijn goed voor onze handtekening", sust Ruth Peetoom telkens, de voorzitter die nog als gewoon lid in de Rijnhal tegen de samenwerking met de PVV stemde.

Zulke zware politieke besluiten over breken of doorregeren moet het CDA tegenwoordig nemen zonder een duidelijke partijleider. Ze doen het sinds het vertrek van Balkenende nog steeds met z'n drieën: Verhagen in zijn verantwoordelijkheid als vice-premier in het kabinet, Van Haersma Buma als bestierder van de fractie en Peetoom als leider van de leden.

De bedoeling is dat pas in de aanloop naar volgende verkiezingen dit leiderschapsgemis wordt opgelost. De nieuwe lijsttrekker is dan automatisch de politiek leider. Welke kanshebbers er zijn? Niet de minste leden wijzen wel eens naar Marja van Bijsterveldt, voormalig partijvoorzitter en nu minister van onderwijs. De eerste vrouw als CDA-lijsttrekker kan dan de laatste brokken proberen op te ruimen.

Sybrand van Haersma Buma
De jurist en burgemeesterszoon uit het Friese Workum kan de komende dagen bewijzen of hij werkelijk de kwaliteit bezit waar hij de afgelopen tijd door veel CDA-fractieleden om werd geprezen. Vanaf de linker- en rechterflank van de fractie klonk opmerkelijk veel vertrouwen in deze 'bruggenbouwer'. De emoties onder zijn Kamerleden liepen hoog op in de 'nacht van Mauro' (van donderdag op vrijdag) maar onder Van Haersma Buma bleven de dissidenten Koppejan en Ferrier vooralsnog binnen het kamp. De fractievoorzitter wordt door beide vleugels betrouwbaar geacht wanneer de oude ruzies over samenwerking met de PVV weer opspelen. Hij zal op het congres vandaag een grote rol spelen bij het sussen van dit conflict.

Ruth Peetoom
Ruth Peetoom zal zelf geen gooi doen naar het lijsttrekker-partijleiderschap. Ze loopt al heel lang in de partij rond, maar moest als nieuwe partijvoorzitter een machtspositie zien te verwerven tegenover de beroepspolitici aan het Haagse Binnenhof. En dat lijkt haar gelukt.

Ze had de wind mee door het harde rapport-Frissen over de grote verkiezingsnederlaag, waarin stond dat de leden ten onrechte hun invloed verloren ten opzichte van de bestuurlijk ingestelde kliek rond het Torentje van premier Balkenende.

Veel meer dan met Maxime Verhagen vormt Peetoom een tandem met de huidig fractievoorzitter, Sybrand van Haersma Buma. De twee trekken vaak samen op in de partij.

Natuurlijk Mauro Manuel. Het partijcongres zal ongetwijfeld door afdelingen worden opgeroepen een oordeel te vellen over het stemgedrag van de Kamerfractie over de Angolees.

Er ligt een verzoek van een CDA-afdeling om nu al één iemand aan te wijzen als politiek leider. De Kamerfractie zou die samen met de ministersploeg moeten aanwijzen. Het CDA-partijbestuur blokkeert dat idee als strijdig met de statuten. Toch kan het congres losbarsten over (gebrek aan) politiek leiderschap.

Maxime Verhagen
De man die na het opstappen van Jan Peter Balkenende het aangeslagen CDA uit de oppositie hield en weer liet regeren is niet vanzelfsprekend de politiek leider geworden. Zijn draagvlak in de partij lijdt onder zijn verleden: te veel een politicus uit de periode die het CDA achter zich wil laten. Verhagen ergerde zich omdat zijn twee grote 'sleutelredevoeringen' afgelopen jaar over het CDA-gedachtengoed weinig los maakten in de partij. Hij kan terug vechten, maar volgens onderzoek ziet slechts drie procent van de leden Verhagen als nieuwe leider.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden