Het CDA kruipt weg in de provincie

Van de machtigste partij in het land is het CDA in twee decennia teruggeworpen op enkele van zijn oude bastions: Friesland, Overijssel en Limburg. En zelfs daar haalde het bij de Provinciale Statenverkiezingen van vorige maand nog geen kwart van de stemmen. In de grote steden is de partij vrijwel weggevaagd. Van de 180 raadszetels in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht bezet het CDA er tien.

De conclusie moet zijn dat de partij geen gelijke tred heeft weten te houden met de grote veranderingen binnen en buiten de grenzen, vooral de immigratie. Zij heeft zich laten meeslepen door de angst voor de buitenwereld, vooral de islam, en lijkt letterlijk en metaforisch weggekropen in de uitmiddelpuntige provincies.

De term 'uitmiddelpuntig' is van de historicus Johan Huizinga, die tachtig jaar terug constateerde dat de oude tegenstelling tussen Holland en de overige provincies zo goed als was verdwenen. De weerstanden van de periferie tegen het 'hollandocentrisme', die zo lang de nationale eenheid in de weg hadden gestaan, waren opgeheven. Dat leek een logische conclusie. De gereformeerde Colijn regeerde, katholieken en protestanten speelden in de nationale politiek een toonaangevende rol.

Hoewel Huizinga meende dat christendom en heerschappij 'elkaar niet verdragen' duurde de heerschappij van de christen-democraten tot begin jaren negentig. "We run this country", riep het CDA-Kamerlid Joost van Iersel tijdens het Lubbers-tijdperk. Snel daarna volgde het verval. Misschien zette de toenmalige CDA-voorman Enneüs Heerma wel de toon voor de vlucht naar de regio, toen hij het paarse kabinet-Kok van PvdA, VVD en D66 aanduidde als een 'Randstadkabinet'.

Dat was niet louter een sociaal-geografisch plaatsbepaling, er sprak ook de culturele weerstand uit die Huizinga voor geslecht achtte. Ook als zij al lang in Holland woonden, zoals Heerma in Amsterdam, behielden de christen-democratische voormannen na Lubbers, met uitzondering van De Hoop Scheffer, een provinciale uitstraling. Het gold voor de Zeeuw Balkenende, de Limburger Verhagen en het geldt nu ook voor de Fries Buma. De een na de ander verbeeldden zij de oude periferie en daarmee vermoedelijk ook een verlangen naar een overzichtelijke wereld.

In 2011, toen hij minister van (nota bene) buitenlandse zaken was, klaagde Maxime Verhagen in het Katholiek Nieuwsblad dat de samenhang uit dorpen en steden was verdwenen door de komst van immigranten 'uit de hele wereld'. Hij riep zijn partij op 'niet bang te zijn de leidende cultuur weer volop uit te dragen'. Tegengeluiden, zoals dat van Hirsch Ballin die waarschuwde voor 'mentaal isolationisme', kregen geen kans.

Een medewerker van het wetenschappelijk instituut van het CDA schreef in die tijd dat de partij 'met haar oog voor pluriformiteit geknipt was voor het besturen van de stad'. Dat was toen al te laat. Van de goodwill die de partij onder migranten in de grote steden had, was vrijwel niets over. Door zijn bangelijke houding ontwikkelde de partij volgens socioloog Zijderveld een blinde vlek voor de potentie van immigranten.

De weerstand is er nog steeds. Het CDA-Kamerlid Pieter Heerma, de zoon van Enneüs, hamert al geruime tijd op ruimere mogelijkheden islamitische partijen die de sharia willen invoeren als bedreigend voor onze democratische rechtsstaat te verbieden. Hoewel die mogelijkheden er al zijn, was Heerma's oproep nog te begrijpen als zulke partijen hier de kop zouden opsteken, maar zij zijn er niet. Er is wel de PVV die de rechtsstaat bedreigt, maar die valt buiten Heerma's blikveld.

Het is misschien nog eens nuttig de visie van Hirsch Ballin daartegenover te plaatsen, omdat hij ook wel degelijk oog heeft voor angsten en afkeer van wat vreemd voorkomt. Die zorgen moet je wel degelijk serieus nemen, zei hij in 2011. Maar dan ook echt serieus, in de zin dat je de ongemakkelijke realiteit voor het voetlicht brengt en mentaal isolationisme bestrijdt. "Dat is iets anders dan beledigende en vernederende uitingen witwassen en gevoelens van onveiligheid aanwakkeren onder de pretentie dat je als politicus echt hebt leren luisteren."

In de jongste editie van CDA-blad 'CD Verkenningen' staat het thema angst centraal. Het opent met de waarneming dat we, hoewel gezonder, welvarender en veiliger dan ooit, in een cultuur van angst leven. In de zoektocht naar inzicht en uitzicht lijkt het me een nuttig nummer voor een partij die zo in haar schulp is gekropen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden