Column

Het CDA krijgt oog voor de SP, in een voetnoot

SP-fractieleider Emile Roemer (links) en CDA-fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma in de Tweede Kamer.Beeld anp

De historicus Van Deursen noemde vijf jaar geleden het CDA de enige echte middenpartij. Zijn eenvoudige verklaring: de christen-democraten zijn, anders dan de rest, bereid met elke andere partij samen te werken. De coalitie met de PVV, een partij die het had voorzien op de godsdienstvrijheid en daarmee de ziel van het CDA raakte, leek zijn gelijk in extremis te bevestigen. Niettemin plaatste ik een vraagteken. Was het CDA ook bereid op nationaal niveau samenwerking aan te gaan met de SP?

Mijn twijfel is nog altijd sterk. De christen-democraten hebben, op de naoorlogse periode van wederopbouw na, altijd een voorkeur voor regeren over rechts gehad. Voor samenwerking met links bleef het gevleugelde woord van de katholieke leider Nolens uit 1918 leidend: 'Alleen in uiterste noodzakelijkheid'. De uitspraak van Jelle Zijlstra een halve eeuw later dat het voor de christen-democraten 'lood om oud ijzer' was of ze met rechts dan wel links regeerden, was vooral een uiting van machtsarrogantie.

Altijd veel liever met rechts dus, zelfs als dat vroeg om samenwerking met labiele nieuwkomers, zoals DS'70 en later de LPF en de PVV. In de kabinetsformatie van 2010 zette het CDA voor het pact met de partij van Wilders zelfs zijn existentie op het spel. Vier jaar eerder had informateur Rein Jan Hoekstra nog geen week nodig om vast te stellen dat het CDA en de PvdA niet met de SP, de grote verkiezingswinnaar, wilden samenwerken. Ondanks zijn winst van zestien zetels stond Marijnissen voor hij het wist met lege handen op de keien.

Politieke creativiteit
De excentrische opstelling van zijn partij was uiteraard problematisch, maar gaf het CDA geen aanleiding tot de politieke creativiteit die het in 2010 aan de dag legde om met de PVV te kunnen regeren. Tot nu toe heeft de hoofdstroom nooit beproefd tot hoever de bereidheid tot compromis bij de socialisten reikt. Vooral de PvdA is zo onverstandig geweest die kans telkens te laten lopen. Maar misschien komt daar verandering in, althans bij het CDA.

In een rapport van het wetenschappelijk instituut van het CDA onder de titel 'Lang leve het verschil, weg met de fragmentatie' lees ik dat de samenwerking van D66 en SP in Amsterdam misschien wel het begin is van een nieuwe pacificatie. Het staat weliswaar in een voetnoot, maar in positieve zin. De auteur, waarnemend directeur Rien Fraanje van het wetenschappelijk instituut, acht die pacificatie urgent om de groeiende sociale en politieke tegenstellingen in de samenleving te doorbreken.

De analyse die hem tot deze conclusie voert is, kort samengevat, dat de huidige samenleving zich kenmerkt door gescheiden werelden. Tussen hoger- en lageropgeleiden is een culturele kloof ontstaan die, anders dan in het verzuilde Nederland, niet meer door maatschappelijke en politieke organisaties en partijen wordt overbrugd. Pet en hoed hingen vroeger in kerk en partij aan dezelfde kapstok, nu niet meer. Sterker nog, volgens het rapport zijn de elites van de partijen nu meer gericht op het politiseren van de tegenstellingen dan op samenwerking en bemiddeling.

'Het onverzoenlijke verzoenen'
Frank van den Heuvel, een strategisch denker in het CDA, maakte deze ontwikkeling enkele jaren terug aanschouwelijk door de SP te omschrijven als 'de oude linkervleugel van de KVP'. In de tijd van de oude volkspartijen, zoals de KVP, was het zaak dat de toppen niet alleen pragmatisch met andere partijen omgingen om het land regeerbaar te houden; minstens zo belangrijk was dat ze in eigen huis balanceerkunst vertoonden om tot compromissen te komen. Schmelzer, een van de laatste KVP-aanvoerders, noemde dat 'het onverzoenlijke verzoenen'.

Het pragmatisme in de Nederlandse politiek is gebleven, zoals Rutte laat zien, maar het verbindend vermogen is verloren gegaan.

Het CDA-rapport merkt de culturele kloof tussen de boven- en onderkant van de samenleving aan als 'dé sociale kwestie van deze tijd', omdat die de solidariteit en sociale cohesie in de samenleving ondermijnt. In dat licht moet de positieve voetnoot over de samenwerking tussen elitepartij D66 en arbeiderspartij SP in Amsterdam worden gezien.

Politiek dwingt het rapport de blik van de partij naar links, omdat het zich sterk afzet tegen het liberale mens- en maatschappijbeeld. Of het zal leiden tot samenwerking met de SP, blijft de vraag. Als de partij haar oude rol van bruggenbouwer wil oppakken, ligt er wel een kans.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden