Het burgerverzet tegen olie, kolen en gas krijgt geld

De onaangekondigde 'performance' van Fossielvrij NL op 14 april 2017 bij het Amsterdamse Van Gogh Museum.Beeld Nederlandse Freelancers

Met een miljoen euro geeft de Postcodeloterij de beweging Fossielvrij NL een flinke duw in de rug. Actie van onderop tegen investeringen in fossiele brandstoffen.

Een complete verrassing was het voor Liset Meddens. Het boegbeeld van de stichting Fossielvrij NL is nog steeds enigszins beduusd van de cheque van een miljoen euro die ze vorige week op het Goed Geld Gala van de Postcodeloterij in ontvangst mocht nemen.

Ze waren eigenlijk niet eens van plan een aanvraag in te dienen - een project op zich, hoe doe je dat? Fossielvrij NL is een beweging die vrijwel helemaal op vrijwilligers leunt, Meddens is de enige vaste, betaalde kracht. Maar er waren signalen dat de Postcodeloterij geïnteresseerd was om Fossielvrij NL te steunen. En dus maakten ze een 'bidbook', een overzicht van de beweging en plannen voor de toekomst, en kregen bijna twee keer zoveel geld als aangevraagd. "Het betekent enorm veel", zegt Meddens. "Waardering voor wat we voor elkaar hebben gekregen, nu hebben we de komende drie jaar zekerheid en kunnen we de beweging verder uitbreiden."

Fossielvrij NL bestaat zo'n vijf jaar en is de Nederlandse tak van 350.org (zie kader), dat mede de aanvraag bij de Postcodeloterij deed. Doel is de wereld sneller afscheid te laten nemen van fossiele brandstoffen door de financiële banden met de industrie door te snijden. Een standaard actiegroep is Fossielvrij NL echter niet, het is een beweging van groepen burgers die campagnes voeren, fotogenieke acties bedenken, brieven sturen aan gemeentes, universiteiten en pensioenfondsen.

Betaald en beïnvloed door Shell

"Wij willen laten zien hoe diep de fossiele industrie in de maatschappij verankerd is", vertelt Meddens. "Dat is bizar, neem het onderwijs. Zo zijn de banden onderzocht tussen de Rotterdam School of Management, onderdeel van de Erasmus Universiteit, en Shell. Hoe Shell onderzoek betaalt en beïnvloedt. Dat doet het bedrijf ook met Generation Discover, een festival gericht op kinderen. Dat is een bewuste pr-strategie en heel effectief, mensen vinden het leuk. Wij laten zien dat het er alleen maar om gaat zo lang mogelijk naar olie en gas te blijven boren. Ze vertellen kinderen dat gas de 'schoonste fossiele brandstof' is, dat een aardbeving door gaswinning een 'lichte schok' is. Wij maken het expliciet voor ouders en leerkrachten, die schrikken daarvan."

De onaangekondigde 'performance' bij het Van Gogh Museum was volgens Meddens een van de hoogtepunten afgelopen jaar. Een groep kunstenaars protesteerde in het museum onder de naam 'Drop the Shell' tegen de sponsoring van het museum door het oliebedrijf. "De kunstenaars gaven een prachtige voorstelling, de beveiliging raakte er totaal van in paniek, heel opvallend. Wij willen met dit soort acties het narratief beïnvloeden. Dat die rol, de macht, van de fossiele industrie niet vanzelfsprekend moet zijn."

De acties trekken aandacht, maar een belangrijk middel om de fossiele industrie tot verandering te bewegen is geld. Daarom richt Fossielvrij zich voor een groot deel op 'divestment', grote investeerders ertoe aanzetten hun geld uit olie, kolen en gas terug te trekken. Het grootste pensioenfonds van Nederland ABP - en een van de grotere in de wereld - is een belangrijk doelwit. De groep ABPFossielvrij, die onder Fossielvrij NL hangt, mobiliseerde 13.000 pensioendeelnemers om het ambtenarenfonds te bewegen fossiele belangen af te stoten.

Klimaatlabel

De pensioenen moeten 'Parijs-bestendig' worden, stellen ze. Als de atmosfeer niet meer dan twee graden mag opwarmen, zal een aanzienlijk deel van de fossiele voorraden in de grond moeten blijven. Daar nog in investeren is slecht voor het klimaat maar op den duur ook riskant. Afgelopen herfst lanceerde Fossielvrij NL een 'klimaatlabel' voor pensioenfondsen. Een soort energielabel, dat het klimaatbeleid van de fondsen beoordeelt. Geen van de Nederlandse fondsen is al helemaal 'klimaatbestendig'.

Meddens ziet wel verschuivingen in de afwegingen die pensioenfondsen maken, meer inspanningen om de CO2-uitstoot van de beleggingen terug te brengen. "Het gaat met kleine stapjes, maar de richting is er wel. De druk die we uitoefenen helpt. Het is essentieel dat deze grote geldbedragen verschoven worden om het klimaatprobleem op tijd aan te pakken."

Universiteiten en gemeenten willen van fossiel af

De Rijksuniversiteit Groningen heeft pensioenfonds ABP onlangs aangesproken op het beleggingsbeleid. Het College van Bestuur en de Universiteitsraad hebben het fonds, waar universitair personeel pensioen opbouwt, in een gezamenlijke brief opgeroepen de premies niet meer te steken in fossiele brandstoffen. De TU Eindhoven en Universiteit Utrecht deden eerder zo'n verzoek.

Fossielvrij NL heeft in verschillende universiteitssteden groepen opgezet om instellingen tot dit soort stappen te bewegen en ook de universiteit of hogeschool zelf 'fossielvrij' te maken. Anders dan in bijvoorbeeld de VS of het Verenigd Koninkrijk hebben onderwijsinstellingen doorgaans geen directe aandelen in bedrijven.

In verschillende steden, onder meer Amsterdam, Den Haag, Eindhoven en Utrecht zijn groepen inwoners actief onder de vlag van Fossielvrij. Die in Eindhoven boekte eind vorig jaar succes en kreeg de steun van de gemeenteraad met een oproep aan de stad om niet langer in de fossiele industrie te investeren.

De Amsterdamse gemeenteraad riep eerder pensioenfonds ABP op te stoppen met beleggen in kolen, olie en gas. De stad huisvest echter nog wel een kolencentrale en een haven waar veel kolen en benzine doorheen gaan. Hetzelfde geldt voor Rotterdam. Afgelopen week verlengde de Haven Rotterdam een contract voor kolenoverslag met 25 jaar, terwijl de gemeenteraad daar tegen was.

De divestment-beweging kreeg de afgelopen tijd de wind mee uit onverdachte hoek. De Nederlandsche Bank, die in kaart brengt welke risico's financiële instellingen lopen, waarschuwt voor de 'carbon bubble', investeringen die niets meer waard zijn als de wereld serieus werk maakt van het klimaatverdrag van Parijs.

DNB wil dat pensioenfondsen en verzekeraars duidelijker in kaart gaan brengen welke risico's ze lopen rondom klimaatverandering. Wat helpt is dat er sinds kort een meetmethode is om de CO2-intensiteit van beleggingsportefeuilles te meten. Die is ontwikkeld door het Platform Carbon Accounting Financials waarin twaalf Nederlandse financiële instellingen samenwerken.

De eerste stap van 'divestment' is meestal geld uit kolen halen. Zo liet ING, na kritiek op leningen aan kolenbedrijven, in december weten het beleid aan te scherpen. De financiering van stroomopwekking uit kolen gaat sneller omlaag, belooft de bank. In 2025 zou de kredietverlening aan zulke centrales nul moeten zijn.

Vermogensbeheerder Actiam steekt sinds kort geen geld meer in kolenmijnbouw.

Om pensioenfondsen sneller zo ver te krijgen dat ze hun geld van fossiele brandstoffen naar schone energie schuiven, moeten deelnemers volgens D66 meer inspraak krijgen. De partij kondigde deze maand aan een initiatiefwet te maken om werknemers en pensioengerechtigden mee te laten beslissen over het beleggingsbeleid.

Wereldwijde beweging

Fossielvrij NL is sinds 2013 de Nederlandse tak van de internationale beweging 350.org. Die is in 2008 opgericht door milieu-activist en journalist Bill McKibben en inmiddels in 188 landen actief. De aanvraag bij de Postcodeloterij deden Fossielvrij NL en 350.org gezamenlijk, wel zal het grootste deel in Nederland terechtkomen. Uit de motivatie van de Postcodeloterij: 'Met de bijdrage van de loterij wil 350.org haar burgerbewegingen in Europa uitbreiden en versterken om zo voor 2023 ten minste tien iconische fossiele projecten in Europa een halt toe te roepen. Nederland is binnen Europa een van de achterblijvers als het gaat om de transitie naar duurzame energie, dus meer actie is hier ook hard nodig. Met een sterker Fossielvrij NL, de Nederlandse tak van 350.org, is het streven om in Nederland twintig lokale actiegroepen op te zetten en ten minste 25 prominente publieke en financiële instellingen en vermogensfondsen over te halen om hun banden met de fossiele industrie te verbreken.'

Volgens 350.org is er inmiddels wereldwijd voor ruim vijf miljard dollar aan 'divestment' aangekondigd. De bulk daarvan komt voor rekening van ongeveer 700 goede doelenorganisaties, institutionele beleggers zoals pensioenfondsen en overheden en 60.000 particulieren. Recente opvallende stappen komen van de stad New York dat alle fossiele belangen af wil stoten en van het Noorse staatsfonds dat maar liefst 35 miljard dollar uit olie, kolen en gas gaat terugtrekken. In het Verenigd Koninkrijk was Huddersfield onlangs de zestigste universiteit die fossiel geld in de ban doet.

Wat helpt is dat het aloude argument 'rendement' niet langer opgeld lijkt te doen. Onderzoek na onderzoek laat zien dat beleggingsportefeuilles zonder fossiele brandstoffen het niet slechter doen, soms halen die juist betere resultaten.

Lees ook: Shell zet de Nam op afstand. Wie draait er straks op voor de schade in Groningen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden