Het broeit in de Over-Betuwe

De vorming van de buurgemeenten Overbetuwe en Lingewaard leek in 2001 een herindeling volgens het boekje. Beide fusiegemeenten zouden aan bestuurskracht winnen. Nu zitten ze in de problemen. "De dorpspolitiek is gebleven."

De herindeling van zes gemeenten in de streek Over-Betuwe oogstte rond de eeuwwisseling alom lof. De inwoners hadden niet geprotesteerd, hun politici hadden amper tegengesputterd. De fusiegemeenten Lingewaard (Bemmel en omstreken) en Overbetuwe (bij Elst) beloofden financieel stabiel en bestuurlijk krachtig zijn.

Dat was vóór fusiedatum 1 januari 2001. Nu is het anders. Lingewaard bezwijkt onder een schuldenlast, Overbetuwe zoekt sinds vorige week een nieuwe bestuurscoalitie.

De nieuwbouw van een groot raadhuis bezorgt beide gemeenten tien jaar na hun ontstaan hoofdbrekens. In de gemeente Overbetuwe vond een CDA-wethouder de geplande investering van 29,2 miljoen euro ineens toch onverantwoord gezien de rijksbezuinigingen. Hij stapte op en stortte de coalitie in crisis.

In de gemeente Lingewaard werken ambtenaren nu in noodkantoren in Bemmel, terwijl daarnaast een nieuw, kostbaar gemeentehuis verrijst. Ook werkt een deel van de ambtenarij nog vanuit het oude stadhuis van Huissen. Alles verhuist in januari naar Bemmel als de nieuwbouw opengaat.

Vooral in de gemeente Lingewaard buitelt het nieuws de laatste dagen over de inwoners heen: het doortrekken van de A15 naast de Betuweroute met een gewraakte tolbrug bijvoorbeeld. De mogelijke komst van de vermaarde Automarkt Utrecht naar de oude veiling in Bemmel. En dan is er het opmerkelijke voorstel van b. en w. om de onroerendezaakbelasting (ozb) met 50 procent te verhogen. De gemeente heeft in 2012 meer aan leningen uitstaan (89 miljoen euro) dan de begroting groot is (88 miljoen euro). Gebeurt er niks, dan dreigt het faillissement, stellen b. en w. Donderdagavond praten raadsleden en inwoners erover in Huissen.

Is dit nieuws een kolfje naar de hand voor verslaggevers van Huissen TV? "Mwah", zegt de voorzitter Wim Evers bedachtzaam. "Ik ben niet in politiek geïnteresseerd, want ik erger me er alleen maar aan." De misschien wel kleinste commerciële omroep van Nederland toont liever het goede leven in Huissen en omstreken. Bovendien: vind maar eens een kenner van de gemeentepolitiek zonder een uitgesproken kleur. "De wethouder van financiën mag wel uitleggen waarom dit gebeurt. In gewone mensentaal."

Een rustige, weloverwogen volksaard meende toenmalig minister Klaas de Vries in 2000 te bespeuren in de Over-Betuwe. Tijdens het Tweede Kamerdebat over deze herindeling hield hij een lofrede op deze streek, zijn bewoners en bestuurders. In zijn lange loopbaan, zei hij de Kamerleden, had hij bij gemeentelijke herindelingen altijd 'afgeknipte stropdassen en veel schade op het Binnenhof' gezien. Heibel. "In veel andere gemeenten kom ik bestuurders tegen die meteen de leiding op zich nemen van een protestcomité", zei hij. Het succes van deze herindelingen lag volgens hem in de instelling van de streekbewoners.

Ook de Kamerleden waren geroerd over de vruchtbare samenwerking tussen Bemmel, Elst, Gendt, Heteren, Huissen en Valburg. Hun fusiegemeenten zouden een buffer vormen tegen de oprukkende steden Arnhem en Nijmegen. Die bouwen in hun eigen stukjes Over-Betuwe grote nieuwbouwwijken. Twee fusiegemeenten met elk 40.000 inwoners waren een garantie voor een stabiel bestuur, klonk het.

Zelfs de SGP, kritisch over herindelingen, liet bij uitzondering haar bezwaren varen. Iedereen vond: dit is een uniek dossier.

Maar regiochroniqueur Sjaak Veldkamp uit Gendt zag iets anders dan de Kamerleden. Ruim dertig jaar schrijft hij over de dorpen en de stad Huissen in de Over-Betuwe. Hij begon als correspondent van de Arnhemse Courant. Nu runt hij de website 'Groeten uit Gendt'.

"Ooit heb ik de volksaard van de Over-Betuwenaar proberen te doorgronden", zegt hij. "Of dat is gelukt? Nee. Je hebt daarvoor te veel verschillende dorpen en dorpsculturen. Zo ligt Gendt heel beschermd aan de Waal. Mensen werkten ooit in steenfabrieken en op scheepswerven. In Nijmegen, toch vlakbij, kwam je nooit. Verder is hier het ene dorp rooms-katholiek en het andere protestant. En dan is er Huissen, de stad vol bravoure."

De politieke problemen in Lingewaard interesseren veel inwoners maar weinig, is de stelling van Veldkamp. De reden is dat het eigen dorp van oudsher de hoofdrol speelt. Ze komen in actie als daar iets speelt. De grootschalige fusiegemeente maakt dat lokale gevoel alleen maar sterker, lijkt het. In 2001 heette die gemeente nog even Bemmel. Het plan was om de naam Betuwestad te introduceren, maar dat leidde tot verzet. Er volgde een namenwedstrijd tussen de kernen. Een referendum leidde tot het compromis van het anonieme 'Lingewaard'. Nu probeert de gemeente een Lingewaard-gevoel te creëren, zoals met de 'Canon van Lingewaard'.

De lokale sociale en culturele verschillen waren de Haagse politiek eind jaren negentig niet ontgaan. Het herindelingvoorstel repte er ook over. Maar als een probleem werden de verschillen niet gezien.

Waren inwoners van plaatsen als Huissen en Gendt dan zou enthousiast over de herindeling? Gendt wilde best zelfstandig blijven. "We dachten dat het wel zou overwaaien", zegt Veldkamp nu. "Mensen hoor je vaak zeggen: wat het maar nooit doorgegaan. En wat in Huissen speelde, was de angst door Arnhem te worden opgeslokt."

Evers beaamt dat. Arnhem? Dat nooit. Huissen ging dan liever verder met Gendt en de 'Bemmelse regenjassen'.

Het verlies van de zelfstandigheid wordt in Huissen nog steeds betreurd. Niet voor niets droeg muziekvereniging De Bevelanders 'de zelfstandigheid van Huissen' officieel naar het graf. Een rouwstoet van zwartgeklede mensen trok achter de treurmuzikanten aan. Bij het raadshuis werd een tijdcapsule begraven die na 100 jaar open mag - tenzij Huissen voor die tijd de zelfstandigheid herovert. Onder het grafsteentje liggen onder meer de stadssleutel, een gemeentestempel en aanhankelijkheidsbetuigingen aan de stad Huissen.

De verbondenheid met Huissen is groot onder de stedelingen die hun wonderbaarlijke geschiedenis, taal en tradities koesteren. Het stadje was tot 1816 een Duitse enclave in Nederland. Je hoort bij carnaval bijvoorbeeld geen 'alaaf!', maar nog altijd 'helau!'. Met 17.000 inwoners is het de grootste kern van Lingewaard.

Maar Huissen blijft vooral geïnteresseerd in Huissen. "De herindeling mag van mij vandaag nog ongedaan worden gemaakt", zegt Piet Schrijver van De Bevelanders nadat hij over het grafmonument heeft verteld. Voor hem is het ultieme politieke item niet de ozb, maar de bouwplannen van de lokale Albert Heijn.

Daar broeit het in de Over-Betuwe. Lokale gevoelens en identiteit botsen met het karakter en de ambities van een grote fusiegemeente, een Betuwestad.

Toch groeit het aantal inwoners van Lingewaard jaarlijks. De verstedelijking neemt toe.

Er komen ook nieuwe wegen. Niettemin moet Park Lingezegen verrijzen in Overbetuwe en Lingewaard om met 160.000 natuur-, landbouw- en recreatiegebieden een groene afscheiding te vormen tussen Arnhem en Nijmegen. Hoewel het Rijk net zijn bijdrage hieraan heeft ingetrokken, gaan de plannen gewoon door.

Veldkamp ziet de omgeving veranderen. Wordt het stads, blijft het dorps? In Gendt blijven de inwoners op hun eigen omgeving gericht, zegt hij. Hij vertelt over het nieuwe kulturhus dat Gendt toch niet kreeg. Nu zitten de verenigingen nog steeds in een oud pand. Daar maalt niemand om. "Het dorpsleven gaat gewoon door, niemand maakt zich zorgen. Om de ozb-verhoging moesten mensen een dagje lachen en gillen. Dan is het over. Actievoeren? Nee."

De menselijke maat is heilig. Neem het doortrekken van de nog doodlopende A15, waarover het Rijk, de provincie Gelderland en de stadsregio Arnhem-Nijmegen deze zomer tot een overeenkomst kwamen. In 2018 moet deze ontbrekende schakel tussen het Ruhrgebied en Rotterdam aangelegd zijn. Hoewel zij wisten dat Lingewaard faliekant tegen een brug is over het Pannerdensch Kanaal, kozen ze er toch voor.

In Angeren is een actiecomité opgericht. De gemeente is ook boos. Die wil een tunnel, zoals die ook voor de Betuweroute is aangelegd. Dan is zo'n groot nationaal project een minder grote ingreep in het plattelandsleven.

Ook de poging van burgemeester Harry de Vries om de Automarkt Utrecht naar de oude veiling in Bemmel te halen wordt gewantrouwd. Hij moest vorige maand nog publiekelijk door het stof, nadat hij de beursorganisatie had benaderd zonder de gemeentepolitici daarin te kennen. Na een 'indringend gesprek' met de wethouders bood hij daarna ook de boze gemeenteraad zijn excuses aan.

Buurtbewoners vrezen verkeersopstoppingen op marktdagen. Er gaan dan gemiddeld duizend auto's van de hand. De bezoekers komen uit heel Europa. Dat wakkert de angst aan voor criminaliteit.

Over de leenproblematiek in de gemeente Lingewaard zijn inwoners het snel eens: lenen past toch niet bij deze streek? De geleende miljoenen zijn onder meer aangewend voor bouwprojecten, zoals een nieuw raadhuis.

Veldkamp kent de aard der Betuwenaar hier wel: "Die leent niet. Want dan heb je namelijk schuld. En daar houdt hij niet van."

Lokale partijen floreren in deze sfeer van schaalvergroting. Dorpsfiguren zijn belangrijk. In Lingewaard zijn de lokale partijen, drie stuks, samen in de meerderheid. Bij de verkiezingen vorig jaar werd een coalitie van CDA en Lokaal Belang weggestemd. Grote winnaar was B06/L2000 met een 'antiregentesk program' dat op de onafhankelijkheidsverklaring 'Placcaete van Verlatinghe' uit 1581 is geënt. Nu staat die partij samen met Lingewaard.nu, D66 en GroenLinks aan het gemeenteroer.

De kiezers lijken akkoord te gaan met de sanering van de gemeentefinanciën. Zelfs voor de 50 procent belastingstijging klinkt begrip. Iemand moet toch puinruimen?

Veldkamp heeft jarenlang de plaatselijke politiek gevolgd. "Je ziet weinig verschil tussen lokale en landelijke partijen. Onderling overstappen is niet ongebruikelijk. Mensen stemmen op de persoon die ze kennen en die ze aardig vinden. Wat die vervolgens drie jaar lang doet op het gemeentehuis, volgen de meesten niet. Lingewaard mag groot zijn, de dorpspolitiek is gebleven."

Ook Evers en Schrijver schetsen beeldend de politieke cultuur: word je het in de raadszaal niet eens, dan later wel in de kroeg.

Het gemeentebestuur van Lingewaard moet intussen zijn belofte waarmaken om een krachtige gemeente te zijn in de verstedelijkende stadsregio Arnhem-Nijmegen. De lobby voor een A15 met een tunnel biedt b. en w. daarvoor nu de kans.

Inmiddels heeft de stadsregio, door wie de gemeente Lingewaard zich als lid gepasseerd voelde, zich geschaard achter het pleidooi om toch een A15-tunnel te overwegen om het platteland te beschermen. Nu begint een lobby om de Haagse politiek duidelijk te maken dat Lingewaard niet over zich heen laat walsen.

Lingewaard zelf is inmiddels een voldongen feit. Veldkamp heeft daarin zijn eigen missie. Enkele jaren geleden introduceerde hij de vlag van Gendt. Daar zijn er bijna vierduizend van verkocht.

"Ik zag dat Huissen trots had en een vlag", zegt hij. "Een goede zaak. Je mag trots zijn op waar je woont. Mijn wens is dat in 2020 elke woonkern in Lingewaard een eigen vlag heeft en dat inwoners trots zijn op hun plaats. Pas dan is deze gemeente volwassen."

Crisis in Overbetuwe
In de gemeente Overbetuwe (46.000 inwoners) is vorige week een coalitiecrisis ontstaan over de nieuwbouw van een raadhuis in Elst (Gld). Een CDA-wethouder stapte op, omdat hij de hoge bouwkosten in deze bezuinigingstijd niet voor zijn rekening wenste te nemen. Daarop steunde de CDA-fractie een motie van wantrouwen van de oppositiepartijen. Zo kwamen de politieke verhoudingen in deze fusiegemeente (Elst, Heteren en Valburg) op scherp te staan.

Inmiddels leidt Gemeentebelangen Overbetuwe de onderhandelingen over de vorming van een nieuwe bestuurscoalitie. Bij de formatie krijgt de partij hulp van Jan Terlouw, voormalig commissaris van de koningin in Gelderland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden