Het brein verzint de oorzaak er zelf bij

Liet het geheugen ons maar vaker in de steek: omwille van de waarheid.

Maar Amerikaanse psychologen laten in het Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory and Cognition (juli) weten dat ons geheugen juist overwerk levert door de hiaten in onze belevenissen op te vullen. Zo blijkt het brein bijzonder begaafd in het verzinnen van een oorzaak voor een opmerkelijke waarneming - iemand maakt een salto mortale -, zonder dat we die oorzaak werkelijk hebben waargenomen. Toch weet het brein dan een paar dagen later met zekerheid te vertellen dat er een banaan op straat lag.

Onze memorie had haar twijfelachtige reputatie van fantast al eerder waargemaakt bij het reproduceren van opgeschreven verhaaltjes. Laat proefpersonen een korte gebeurtenis lezen en haar enige tijd later navertellen: het geheugen blijkt bij het opnieuw componeren van het verhaal nogal kwistig met details die er niet in stonden maar er wel in passen.

Dat komt, veronderstellen psychologen, doordat het brein alledaagse belevenissen in vaste scenario's opslaat. Daarom neigt het ernaar om een verhaal waar gangbare elementen in ontbreken uit zichzelf te fatsoeneren. Neem een onbeduidend voorval als een etentje voor twee: je dubt samen over het restaurant, zoekt een tafel, vraagt de kaart, maakt een keuze, bestelt, wordt bediend, eet, en betaalt. Mensen die een uitgeschreven versie van dit simpele tafereel lazen, wisten een dag later zeker dat ze iets hadden vernomen over de keuze van het stel, terwijl er niets over in het script stond.

Het geheugen is een gatenvuller en doet dat niet alleen bij geschreven scenario's maar ook bij visuele scènes. Proefpersonen die foto's van een kinderkamer te zien kregen, herinnerden zich later een teddybeer die er niet was. Bij studenten die in het Amerikaanse onderzoek een reeks foto's van vier situaties - winkelen; een college bijwonen; uit eten gaan; 's morgens opstaan - kregen voorgelegd, gebeurde niet anders. Tijdens een hernieuwde test, waarbij tussen oude foto's nieuwe verborgen zaten, knikte hun geheugen herhaaldelijk 'ja, gezien' tegen een nieuwe foto, vooral als de voorheen niet getoonde foto goed in het scenario paste.

Ons brein houdt blijkbaar van consistente verhalen. En het heeft er behoefte aan om de vraag te beantwoorden waardoor dingen gebeuren. Als we het gevolg zien, bedenken we er de oorzaak zelf wel bij. Studenten die sinaasappelen in de supermarkt zagen rollen, waren er later ten onrechte van overtuigd dat zij ook de oorzaak op foto hadden gezien: een vrouw die een sinaasappel onder uit de stapel wegpakte. Zagen ze op de foto iemand in de collegezaal over de vloer dwarrelen, dan verzekerden ze naderhand, weer ten onrechte, dat ze ook de foto hadden gezien waarop de persoon te ver achterover leunde in zijn stoel.

Geef het geheugen vooral niet de tijd om te fantaseren. Bij de herkenningstest twintig minuten na het zien van de eerste fotoreeks houdt de fantast zich nog in, maar al na een dag laat de memorie de teugels vieren. En twee dagen later nog meer. Dat gold alleen voor niet-getoonde foto's die goed in een situatie paste of voor foto's van de oorzaak.

Als studenten bij de eerste presentatie wel de oorzaak te zien kregen - de handige vrouw die een sinaasappel op een steunpunt wegpakt - maar niet het gevolg, dan hoedde het geheugen zich wel voor dwalingen. Het pretendeerde niet het fruit echt te hebben zien rollen. Misschien, suggereren de psychologen, is het belangrijker voor ons om ons het waarom van iets af te vragen, zoals van iemands gedrag, dan wat zou er gebeuren als. . .

De onderzoekers vermoeden dat het verzinnen van oorzaken of het herkennen van niet getoonde, maar passende details dwalingen zijn van twee verschillende geheugensystemen. Dat bleek toen studenten tijdens de herkenningstest moesten aangeven of zij wisten dat zij een foto hadden gezien of het zich echt herinnerden, door een of andere associatie of voorstelling die zich opdrong.

Van details zeiden de studenten te weten dat ze de foto hadden gezien. Die zekerheid wordt hen ingefluisterd door hun semantische geheugen, denken de psychologen. In dit geheugen ligt de betekenis opgeborgen van talloze, meer of minder gewone situaties en de gangbare scenario's daarbij. Dat 'wetende' geheugen zal een niet-getoond, maar passend detail als vertrouwd aanmerken: gezien dus.

De ontbrekende oorzaak wordt ons aangeboden door het episodisch geheugen, waarin de feitelijke gebeurtenissen uit ons leven liggen opgeslagen. Dat systeem flanst de verhalen daarover in elkaar, en moet daarvoor wel eens een oorzaak bedenken, om een volwaardige herinnering te kunnen bieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden