Het Bosch-feest is compleet

Zeven topstukken van Jeroen Bosch worden op de gisteren geopende tentoonstelling in Den Bosch begeleid door filmanimaties. De details komen in beeld: wat loopt daar voor wonderlijk wezentje?

Een beetje gek is het wel. Zijn de topstukken van Jeroen Bosch eindelijk van heel dichtbij te bekijken. Blijken er op de grote Bosch-tentoonstelling in het Noordbrabants Museum concurrenten te zijn. Filmbeelden van schilderijen weten daar de aandacht zomaar weg te zuigen van de originele werken.

Wie laat zich nu afleiden door een filmanimatie, als het echte meesterwerk ernaast hangt? Er gaat toch niets boven de originele schilderijen van Bosch? Die vraagt dringt zich meteen op bij het begin van de tentoonstelling, waar 'De Hooiwagen' prominent wordt gepresenteerd in een glazen vitrine.

Het is fantastisch om met je neus bovenop dit wereldberoemde drieluik te staan. Het verbeeldt hoe de mens steeds weer moet kiezen tussen goed en kwaad. En geneigd is tot slechte dingen, zoals het snaaien van hooi, wat symbool staat voor hebzucht en vergankelijkheid. Maar de film voegt een onverwachte dimensie toe. Die sleurt je bij wijze van spreken de hooiberg in, zo haarscherp komen de verfstreekjes in beeld waarmee Bosch de hooisprietjes penseelde. Binnen de kortste keren sta je voor je gevoel ook te klauwen in het hooi, net als al die figuren dat doen op het schilderij.

De animaties laten de beelden zien uit het onderzoek dat aan de basis lag van deze tentoonstelling. Het Bosch Research and Conservation Project (BRCP) maakte daarbij gebruik van de nieuwste technieken. Daarbij kwamen details tevoorschijn in en ook onder de verfhuid die eerder onzichtbaar waren. Bij zeven topstukken op deze tentoonstelling wordt zo'n filmanimatie getoond.

Leiden ze maar af van de originele werken? Nee, ze voegen echt iets toe aan de beleving en kennis, ook omdat het vrijwel ondoenlijk is de werken van Bosch tot in de finesses te bekijken. Zoveel is erop te zien, vaak ook nog eens klein afgebeeld. De films brengen ook details in beeld die je waren ontgaan op het schilderij. Wat loopt daar voor wezentje? Bungelt daar echt het achterlijf van een mens uit de bek van dat monster? Wat gebeurt daar in het gedrang achter de wielen van 'De Hooiwagen'?

Je ontdekt dankzij de film zoveel meer, ook over de manier waarop Bosch schilderde. Hoe hij met een los toefje verf een maximaal effect wist te suggeren. Met die kennis loop je vervolgens terug naar het schilderij. Ook met het oog op het verwachte grote aantal bezoekers, is het een goed idee om de films toe te voegen.

In meer opzichten heeft deze tentoonstelling - het hoogtepunt van de viering van het 500ste sterfjaar van Jeroen Bosch, die leefde van circa 1450 tot 1516) - alles in zich om een breed publiek te boeien. Het werk van Bosch is op zich al heel toegankelijk. Hij schildert realistisch en je ziet vooral aan zijn tekeningen af, dat hij goed keek naar de dieren en vogels en natuur. Uilen komen vaak voor in zijn werk en die zijn zo levensecht dat we er nu nog vier soorten in kunnen herkennen: steen-, rans-, kerk- en bosuil. Tegelijkertijd schept Bosch ook een andere wereld die hij zelf heeft bedacht. Een fantasiewereld vol duivelse figuren, monsters, gedrochten en martelscènes naast heiligen en engelen.

Leidend thema is de mens die zelf keuzes maakt tussen goed en kwaad. In die zin is zijn werk ook nu nog actueel. Waarbij het accent bij Bosch vaak doorslaat naar het slechte in de mens en waar dat toe leidt: de hel. In die helse taferelen is hij toch wel op z'n best. Het is dus ook lekker griezelen met Bosch. De tentoonstelling is ook geslaagd omdat het Noordbrabants Museum (NBM) zo'n groot deel van het relatief kleine oeuvre van Bosch bijeen wist te brengen. Het museum heeft zelf geen werk van hem en dus niets om te ruilen. Met het research- en restauratieproject wist het de topmusea in Parijs, Madrid, Venetië, Wenen en New York toch te verleiden hun meesterwerken uit te lenen. In totaal zijn zeventien van de 24 schilderijen van Bosch te zien en negentien van zijn twintig tekeningen. De 'Tuin der Lusten' - de 'Nachtwacht' van het Prado in Madrid - ontbreekt; daar heeft directeur Charles de Mooij van het NBM niet eens om durven te vragen.

Maar 'De Hooiwagen', 'Het Laatste Oordeel', 'Visioenen van het Hiernamaals', 'Ecce Homo', 'het Heremietentriptiek' en 'Sint Wilgefortistriptiek' zijn er wel. Bovendien zijn voor het eerst sinds eeuwen panelen herenigd die in het verleden door midden zijn gezaagd en over de wereld verspreid. Zo wordt 'Het Narrenschip' uit het Louvre hier getoond samen met zijn oorspronkelijke onderzijde 'Gulzigheid en lust' uit de Yale University Art Gallery. Die herenigingen - er zijn er meer - maken het Bosch-feest compleet.

Er worden ook schilderijen getoond die uit het atelier of van navolgers van de meester zijn, evenals werken van tijdgenoten. Die laatste zijn toegevoegd om een completer beeld te geven van de tijd waarin Bosch leefde en van de stad 's Hertogenbosch, waar hij altijd heeft geschilderd. Misschien onbedoeld, maar daardoor valt des te meer op hoe geniaal Bosch was en hoe onnavolgbaar zijn fantasie. Zijn tijdgenoten en navolgers verbleken bij hem.

Bosch was zijn tijd ver vooruit. Als eerste ging hij gewone mensen, zoals een landloper met kapotte broek, schilderen. Het Christuskind op de achterkant van de 'De Kruisdraging' beeldt hij af als een aandoenlijke peuter met een bol buikje achter een looprek. Het zijn mensen van vlees en bloed. Daarvoor waren het altijd gepolijste heiligen. Bosch had daar lak aan. Hij wilde dat de mensen - in een tijd dat velen niet konden lezen - zich zouden herkennen in zijn alledaagse figuren en zo de boodschap van zijn schilderijen zouden oppikken.

Dat deed hij ook nog eens op zo'n manier dat wij er nu vijf eeuwen later ook niet op uitgekeken raken. Hoezo middeleeuwse kunstenaar? Jeroen Bosch was gewoon een moderne kunstenaar. Zelf zou hij het vast niet gek hebben gevonden, die moderne filmanimaties naast zijn eeuwenoude panelen.

HHHHH Jheronimus Bosch - Visioenen van een genie t/m 8 mei in het Noordbrabants Museum in 's Hertogenbosch.

Links: 'Het Christuskind'. Op de andere kant van dit paneel is 'De Kruisdraging' geschilderd.

Boven: detail uit het schilderij 'Visioenen van het Hiernamaals'. Onder: detail uit het schilderij 'Het Laatste Oordeel'.

De filmpjes sleuren je bij wijze van spreken de hooiberg in. Binnen de kortste keren sta je voor je gevoel ook te klauwen in het hooi.

Zeven van de 24 schilderijen van Jeroen Bosch ontbreken op de tentoonstelling. Het Prado Museum in Madrid, dat in mei ook een grote expositie wijdt aan Bosch, wilde 'Tuin der Lusten', 'Aanbidding der Koningen', 'Kruisdraging' en 'De zeven hoofdzonden' niet uitlenen. Over het laatste schilderij hebben experts ernstige twijfels of het wel van Bosch zelf is.

Verder ontbreken 'Doornenkroning' (Londen), 'Verzoeking van Antonius' (Lissabon) en 'Laatste Oordeel' (Wenen).

De ontbrekende topstukken

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden