HET BONTE FRONT VAN VROUWEN EN VISSERS

De Denen gaan ten tweeden male stemmen over het verdrag van Maastricht - en dit keer mogen ze het niet overdoen. Zeggen ze opnieuw nej, dan is het gedaan met Maastricht en is Europa teruggeworpen op z'n grondvesten. Een bont front van vissers en vrouwen kan de doorslag geven.

Nog even, dan moet hij misschien voorgoed aan de wal blijven, net als velen van zijn collega's. Dan wordt Gilleleje een spookstad, of - in het gunstigste geval - een openluchtmuseum voor Duitse toeristen.

Het Deense vissershaventje aan het Kattegat, enkele tientallen kilometers ten noorden van Kopenhagen, oogt vrolijk en welvarend. Bont gekleurde huizen met houten veranda's en rieten daken, goed onderhouden schepen in alle soorten en maten, vissers met een kratje bier naast zich op de kade.

Visliefhebbers die hier uitsluitend naar toe komen voor de meer dan voortreffelijke zalm uit de wateren rond het eiland Bornholm, zien allicht de stickers over het hoofd, waarmee menig schip getooid is. 'Union Nej' wil zoveel zeggen als 'Weg met Maastricht'.

Het Verdrag van Maastricht, ter oprichting van een politieke, monetaire en economische Europese Unie, kan in Gilleleje rekenen op een luidkeels 'nee', als de Denen zich er dinsdag opnieuw over uitspreken. "Ik denk dat niemand hier 'ja' zegt" , meent een man op de kade die een vriend ('ik ben zelf geen visser, ik werk bij de marine') helpt bij het lossen van diens zeer bescheiden vangst.

Christian From van de 'Mona Nielsen' en andere jonge vissers geven uitleg. "De EG heeft de visserij vernield. We kunnen geen kant op, door de vangstbeperkingen die Brussel ons oplegt. Overbodige maatregelen, want er is vis genoeg. We hebben hier kleine schepen, waarmee je echt de zee niet leeg vist."

Het wordt allemaal nog erger, zegt er een, als straks ook Noorwegen EG-lid wordt. Dat land zal de vissersvloot in Europa, die volgens 'Brussel' toch al veel te groot is, nog doen groeien. De afgelopen vijf jaar werd de Deense vissersvloot al met bijna een kwart ingekrompen.

De 25-jarige Kaj Tekker kijkt met bitterheid terug op de proteststaking van Deense vissers, dit voorjaar. Hij voer drie weken niet uit, totdat de nationale visserij-organisaties op tweede paasdag een akkoord bereikten met de regering. Wat er bereikt is? "Eigenlijk niets" , meent Tekker.

Vissersvoorman Bent Rulle zegt het niet met zoveel woorden, maar erkent dat de toezeggingen (vijftien miljoen gulden voor vissers die in de loop van dit jaar niet meer mogen vangen) mager zijn. Er was een andere reden om de staking te beeindigen: de actie dreigde uit de hand te lopen. Havens werden geblokkeerd, en vissers die wilden werken, stonden op het punt met stakers op de vuist te gaan. En dat, terwijl Deense vissers bekend staan als kalme, vredelievende mensen - anders dan bijvoorbeeld hun Franse collega's, die nog weleens een lading buitenlandse vis willen vertrappen.

De eis van de vissers - afschaffing van de quota's ofwel vangstbeperkingen - was volstrekt onhaalbaar. Ze waren ook aan het verkeerde adres. Het Deense visserijbeleid wordt in Brussel uitgestippeld, net als het Franse en het Nederlandse. Heeft de Europese Commissie eenmaal voorstellen voor vangstverdeling op tafel gelegd, dan slepen de meest strijdvaardige EG-ministers er voor 'hun' vissers nog wel een extra pondje vis uit. Maar veel ruimte hebben ze niet.

Voorzitter Rulle van de Dansk Fiskeri Forening verwacht dat de meesten van zijn 2000 leden, voornamelijk kleine vissers, dinsdag 'nej' zullen zeggen, net als hijzelf trouwens. Maastricht is Europa, en Europa is slecht voor de visserij. Rulle: "De EG zal aan een falende politiek ten onder gaan, net als de Sowjet-Unie."

De stem van de vissers is een factor van belang bij het referendum in Denemarken. "Voor iedere visser op zee zijn zeven mensen in de haven aan het werk', zegt Rulle. Hij schat dat 250 000 Denen op de een of andere manier bij de visserij betrokken zijn - en dat op een bevolking van ruim 5 miljoen.

De toezeggingen van de regering aan de vissers worden door critici in Kopenhagen gezien als een poging tot omkoping, als smeergeld om stemmen voor 'Maastricht' te werven. Want de regering kan niet gerust zijn op de uitkomst van het referendum. En een tweede 'nej' zou hard aankomen. Regeringspartijen en oppositie (op een partij na) staan eensgezind achter het verdrag, sinds Denemarken van de EG-partners een uitzonderingspositie mag innemen.

Tijdens de Europese topconferentie in het Schotse Edinburgh, eind vorig jaar, sleepte de Deense regering het een en ander uit het vuur. Denemarken mag zich onttrekken aan de Maastrichtse afspraken over een eenheidsmunt, een Europees defensiebeleid, nauwe samenwerking op het gebied van politie en justitie, en het zogeheten Europese burgerschap.

Het door veel Europese politici versmade 'Europa van twee snelheden' was daarmee een feit, maar dat mocht de pret niet drukken. Het belangrijkste was immers dat Denemarken een gunstige uitgangspositie kreeg voor een tweede, ditmaal beslissend referendum. Weigert een van de twaalf lidstaten Maastricht goed te keuren, dus ook het kleine Denemarken, dan treedt het verdrag nooit in werking.

De toenmalige Deense premier, Poul Schluter, en zijn zeer pro-Europese minister van buitenlandse zaken, Uffe-Ellemann-Jensen, kwamen opgetogen uit Edinburgh terug. Ze hadden niet lang plezier van hun overwinning; luttele maanden later kwam het kabinet ten val (na een affaire die overigens niets met Maastricht of Edinburgh te maken had). De sociaal-democraten die het roer overnamen, hebben een sterk verdeelde aanhang. Volgens de laatste opiniepeilingen zegt een meerderheid van hun kiezers 'nee', net als vorig jaar juni.

In de peilingen hebben de Deense ja-zeggers sinds de Europese top van Edinburgh een ruime voorsprong op de nee-stemmers. Maar de afstand is de afgelopen maanden flink kleiner geworden.

Bij het referendum van vorig jaar waren voor- en tegenstanders verwikkeld in een nek-aannekrace. Uiteindelijk zegevierden de tegenstanders van Maastricht, verrassend, met een krap verschil: 50,7 tegen 49,3 procent.

'Het kleine verschil' is het ietwat dubbelzinnige motto waaronder Deense vrouwengroeperingen nu actie voeren tegen Maastricht. De stem van vrouwen weegt zwaar bij het komende referendum, zwaarder nog (de macht van het getal) dan die van vissers. "Als alleen de Deense mannen gestemd hadden, was het vorige keer ruimschoots 'ja' geworden" , zegt een woordvoerster van de 'nee'beweging, Drude Dahlerup, politicologe op de universiteit van Aarhus.

Collega's van haar hebben de motieven van de nee-stemmers uitgebreid onderzocht. Hoe bont dit nee-front ook is - van feministen tot vissers - ze bleken wel iets gemeenschappelijks te hebben. Belangrijkste conclusie: veel Denen zijn bang voor het verlies van soevereiniteit, voor het prijsgeven van eigen waarden en verworvenheden. Ze voelen zich kleintjes in een Europa, waar buurland Duitsland het sterkst is, en waar een Brusselse bureaucratie onbegrijpelijke maar bindende regels bedenkt.

Vrouwen zijn daar banger voor dan mannen, weet Drude Dahlerup. "Vrouwen hebben in Denemarken een positie bereikt die, vergeleken met andere Europese landen, sterk is. De belastingwetten en het sociale beleid, bijvoorbeeld, zijn hier veel gunstiger voor vrouwen dan elders. In Maastricht is het Europese sociale beleid er maar bekaaid vanaf gekomen. We kunnen er eigenlijk alleen maar op achteruit gaan." Zo vragen veel vrouwen zich af of Denemarken binnen de EG de riante regeling voor 24 weken zwangerschapsverlof overeind kan houden.

"In Brussel wordt politiek bedreven door rijke mannen tussen veertig en vijftig jaar, die geen oog hebben voor de belangen van vrouwen" , zegt Jette Gottlieb van de Enhedslisten, een linkse politieke groepering die via de anti-Maastricht-beweging hoopt door te stoten tot het parlement. Ze ziet de EG als een bedreiging voor het welzijn van de Denen, die op eigen houtje 'een goede balans hebben gevonden tussen rechten en plichten voor mannen en vrouwen'.

Het 'ja'-kamp werpt tegen dat de Denen, zowel mannen als vrouwen, slechts dankzij de nauwe economische banden met de andere EG-landen comfortabel kunnen leven. "Alles wat we produceren is bestemd voor de export, uitgezonderd boeken en kranten." De sociaal-democratische premier, Poul Nyrup Rasmussen, heeft de voordelen van een Europese aanpak van de werkloosheid breed uitgemeten. De EG wil de komende jaren met miljarden-investeringen honderdduizenden nieuwe banen scheppen. Rasmussen heeft laten doorschemeren dat Denemarken, met een werkloosheid van twaalf procent, naast de prijzen grijpt als het referendum een negatieve uitkomst heeft. Als tweede-rangslid hoeft Denemarken nergens op te rekenen, is de boodschap.

De premier waarschuwde zelfs dat zijn land de EG zal moeten verlaten als het weer 'nej' wordt. "Een loos dreigement" , schampert de zogeheten juni-beweging, waarin de tegenstanders van Maastricht zich verenigd hebben. De elf EG-partners kunnen zich niet van het lastige Denemarken ontdoen, zelfs als ze dat zouden willen. Het verdrag van Rome, de grondslag van de Gemeenschap, kan alleen gewijzigd worden met instemming van alle lidstaten - dus Denemarken incluis.

"Niemand gelooft toch dat we onszelf uit de EG zullen gooien" , klinkt het opgewekt op het hoofdkwartier van de nee-stemmers in Kopenhagen. Bij alle kritiek op Maastricht staat het EG-lidmaatschap niet ter discussie.

De juni-beweging heeft een kritische studie gemaakt van de afspraken waarmee de EG-top in Edinburgh de Denen terwille was. Vernietigende conclusie: de Deense regering heeft zich de 'nieuwe kleren van de keizer' laten aanmeten. Een paar voorbeelden. De Deense kroon hoeft niet vervangen te worden door een Europese munt - maar dat was eigenlijk al in Maastricht geregeld. Denemarken werkt niet mee aan een gemeenschappelijke defensie - of staat er alleen maar dat het land niet meedoet aan praktische politiek, bijvoorbeeld als er een Europees leger op de been wordt gebracht? Geen enkele Europeaan kan onder verwijzing naar Maastricht een beroep doen op het Deens staatsburgerschap - maar Denemarken kent buitenlanders nu al meer rechten toe dan de meeste andere EG-landen. Alles goed bedoeld wellicht, maar 'daar trappen we niet in'. "Maastricht plus Edinburgh is gewoon Maastricht."

De nee-beweging werd dezer dagen nog blij verrast met een briefje van een EG-jurist, waaruit ook op te maken viel dat de afspraken van Edinburgh lang niet zo zwaar wegen als die van Maastricht. De man werd door officiele woordvoerders in Brussel meteen tegen zichzelf in bescherming genomen. De verdediging was van het type: het is niet gebeurd, en als het toch gebeurd is, moet het verkeerd begrepen zijn. Maar er is meer nodig om de winning mood in het Deense nee-kamp te ondermijnen.

Het heeft er alle schijn van dat de Denen niet onder de indruk zijn van hele dreigementen en halve waarheden, of die nu afkomstig zijn uit eigen land of uit Brussel. Ze laten zich niet gemakkelijk bedotten. De bedenkingen tegen 'Europa' bestaan dankzij, niet ondanks de kennis daaromtrent. Hoe meer Denen het verdrag van Maastricht lazen (en dat waren er velen, ondanks de moeilijkheidsgraad van het document), hoe groter de weerstand. Pijnlijk voor de Brusselse pr-mafia, die denkt dat het 'verkopen' van Europa een kwestie van verpakking is, niet van inhoud.

Een fraai beeld, onlangs op een zonnige zaterdagmorgen in het centrum van Kopenhagen: een stoet limousines met EG-ministers komt eraan, niemand stuift opzij. De heren in het grijs, op weg naar alweer een vergadering, worden niet onvriendelijk bekeken door een bont gezelschap pijprokende fietsers, hippiemeisjes en jonge vaders achter kinderwagens.

Even verderop verspreidt de Deense homobeweging pamfletten tegen nieuwe EG-normen voor condooms. Het Euro-condoom is de Denen niet elastisch genoeg, het is niet geschikt voor 'veilig vrijen'. Je kunt aan die lui in Brussel werkelijk niets overlaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden