Column

Het boek - het mystieke fundament van onze hele beschaving

Beeld thinkstock

Lege boekenplanken hebben altijd iets triestigs. Aan het begin van de boekenweek is dat een vrome gedachte. Want lege boekenplanken lijken er almaar meer te komen.

"Theologisch antiquariaat Wever Van Wijnen sluit de deuren," meldde deze krant onlangs." Ooit mat de gemiddelde bibliotheek van een dominee veertig meter plankruimte, maar "de dominee is uitgelezen". Op de bijgeplaatste foto zie je de al half-lege planken van het antiquariaat, als een pand in afbraak.

Een onttakelde boekerij heeft net zoiets obsceens als een sloophuis. De leegte maakt zichtbaar wat tot voor kort vanzelfsprekend was en nu pijnlijk wordt gemist: leven - en dus intimiteit. Kijk, daar hing een schilderij aan de muur, of een trouwfoto of familieportret. Kijk, dit was vroeger de afdeling filosofie, zegt de antiquaar. Aan de stoflijnen op de planken kun je nog zien wat er allemaal gestaan heeft. Een wereld van woorden, ideeën, gedachten - en dus ook van mensen die ze dachten. Een grote familie die verdwenen is.

Weggezonken in de tijd
Waarheen? Voor een deel nergens heen. Ook boeken en schrijvers verouderen; tallozen zijn roemloos weggezonken in de tijd. Alleen een gewetensvol onderzoeksinstituut of nationale bibliotheek bewaart misschien nog het laatste exemplaar van hun werken. Dat is niet erg, zegt de antiquaar. "Die boeken hebben hun rol vervuld, niet alles is tijdloos." En Nietzsche stelde al vast dat vergeten net zo belangrijk is als onthouden en onthouden-worden. Anders zou een cultuur onder de massa van haar eigen verleden bezwijken. Hij heeft er, ironisch genoeg, de onvergetelijkheid mee verdiend.

Geen medium illustreert dat gewicht van het verleden zo letterlijk als het boek. Heeft iemand ooit uitgerekend hoeveel de planken van een bibliotheek zouden moeten kunnen dragen om niet te bezwijken onder alle boeken die ooit in Nederland zijn gedrukt? Een bevlogen bibliometricus zou er een instrument van kunnen maken om de onderlinge waarde van culturen letterlijk aan af te wegen.

Wie iets minder wereldvreemd is haalt daar zijn schouders over op. Niet alle boeken hebben het gewicht van hun inhoud en intussen lijkt die laatste zelfs van élke fysieke zwaarte te zijn ontdaan. Een e-boek weegt helemaal niks: dat houden we onszelf althans gemakshalve voor. Daarmee lijkt de e-reader de volmaakte voltooier van millennia boekgeschiedenis. Eindelijk is de inhoud bevrijd van de materie en tors je honderden kilo's literatuur moeiteloos in je broekzak mee.

Vakantiedoeleinden
Is dat de toekomst van het boek? Ik betwijfel het. De euforie rond het e-boek begint langzaam te betijen. De verkoop stagneert; internetboekhandels openen échte winkels in échte winkelstraten - en dat zijn echt geen veredelde oplaadpunten. Studenten vragen opnieuw om papieren boeken, las ik ergens. In de metro van een grote Europese stad zag ik niemand meer met een e-reader, twee jaar geleden nog de nieuwste gadget in ieders hand.

Tekst loopt door onder foto.

Beeld thinkstock

Toegegeven, voor vakantiedoeleinden blijft het e-boek ideaal - zolang je het althans niet dagenlang zonder stopcontact moet stellen. Maar het zal het papieren boek niet verdringen. Zoals zo vaak zal de nieuwe vinding haar plaats zoeken náást wat er al was.

En daarmee zijn we terug in boekerijen, bibliotheken en antiquariaten: de logge verzamelplaatsen van zwaar opgetast verleden. Wat maakt ze zo aantrekkelijk dat er op internet bloeiende websites te vinden zijn, uitsluitend gewijd aan hun soms schitterende, soms schamele pracht? Waarom vindt een toerist die niets heeft met rococo-paleisjes de bijbehorende bibliotheek bijna altijd wèl mooi? Waarom vergaapt ook de verstokte niet-lezer zich eraan als aan een heiligdom?

Zuidafrikahuis
Vermoedelijk omdat dat laatste niet alleen een metafoor is. Het boek uitgegroeid tot iets sacraals: het mystieke fundament waarop onze hele beschaving is gebouwd. Vandaar de vreugde over een bibliotheek die behouden blijft, zoals die van het Zuidafrikahuis waarover deze krant onlangs berichtte. De collectie van 52.000 boeken bleef als door een wonder gespaard, al was in de jaren '80 tijdens een anti-apartheidsmanifestatie een deel ervan in de gracht beland. Bibliotheken zijn óók altijd geliefde voorwerpen van vernieling geweest - ongetwijfeld mede vanwege hun sacrale aanzien.

Misschien zou het Zuidafrikahuis een speciale plek moeten openlaten ter herinnering aan dat vandalisme - al vermijdt het waarschijnlijk liever elke schijn van rancune. Het gemis blijft hoe dan ook merkbaar; anders dan op een e-reader of in een elektronisch databestand blijft er op een boekenplank altijd wel iets zichtbaar van wat er heeft gestaan: in de lijn van het stof of de schaduwcontour van de zon in het hout.

Zo zijn bibliotheken herinnerings- èn begraafplaatsen - net als het menselijk geheugen waarmee ze vaak vergeleken worden. Daarom zie ik de boekenkast niet zo snel verdwijnen: niet in het groot en niet in het klein. We herkennen onszelf te zeer in wat er zoal op de planken staat. In bibliotheken vergapen we ons aan de overdaad; in de huiskamer voelt het ontbreken ervan meteen als ongezellig.

Vorige week overleed de ontwerper van de Billy, de kast waarin miljoenen gezinnen hun boeken veilig wegzetten. Het is nog altijd een van de meest succesvolle producten van de Zweedse meubelgigant. Ruim 42 miljoen zijn er tot nu toe van verkocht. Naast elkaar gezet omspannen ze al bijna de omtrek van de aarde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden