Het boek en de tv

Het boek en de tv hebben een moeilijk huwelijk. Boeken geven meningen en kijkers zijn daarop niet gesteld. Toch twee nieuwe pogingen.

Juist bij het boek staat de inhoud nog voorop. Het ritme van de letters ontleent zijn waarde enkel aan de vertaling die de compositie maakt. Welke wereld wordt hoe beschreven? Maar de tijd knaagt aan alles.

Deze maand beginnen er twee nieuwe boekenprogramma's op televisie: 'Kaft' bij RTL 4 en 'Terug naar Oestgeest' bij de Avro. Hoewel ze zeer van elkaar verschillen, hebben ze één ding gemeen: de uitzending mag vooral niet te lang stilstaan bij de inhoud van de besproken boeken.

Het zegt wat over het dictaat van vorm en imago, dat overal regeert. Dus ook op de tv. De woordvoerders van de verschillende omroepen hebben dat goed begrepen. De verpakking bepaalt het succes. Meestal.

Jaap Paulsen, spreekbuis van RTL 4, benadrukt de liefde voor het boek van 'Kaft'-presentatrice Sylvana Simons. Zelf zegt ze desgevraagd: ,,Omdat ik geen leesfanaat ben, sta ik aan de kant van de kijker.''

De Avro liet op zijn beurt aan verschillende media weten wat er van het programma van presentator Henk Spaan wordt verwacht. ,,Via amusement, humor en cabaret proberen we mensen te bereiken die nooit lezen en na het zien van dit programma de leuke kant van boeken leren zien.'' De makers zelf schrokken van die pretenties. Eindredacteur Julien Bracco Gartner: ,,Wij willen geen belerend vingertje opsteken of laten zien hoe mooi lezen is. Wij willen gewoon een leuk programma maken.''

De al dan niet bewust geregisseerde misverstanden illustreren hoe moeilijk een boekenprogramma op televisie te verkopen is. Alleen Adriaan van Dis trok in de jaren tachtig een groot publiek (gemiddeld 770000 kijkers). Pogingen van bijvoorbeeld Michaël Zeeman, Hanneke Groenteman, Midas Dekkers en Maarten 't Hart bleven in de marge van de kijkdichtheid steken.

De botsing tussen hoge en lage cultuur blijkt niet altijd een gelukkige, dit tot verdriet van boekengek Martin Ros. Op de radio trekt hij iedere zaterdagmorgen bijna een miljoen luisteraars. Maar ook zijn poging op televisie mislukte. In de jaren negentig presenteerde hij voor de KRO samen met Aad van den Heuvel 'Ik heb al een boek'. Het kon de massa niet boeien. Zou het te inhoudelijk zijn geweest?

De man die in uitroeptekens spreekt, plaatst een vraagteken. ,,De hele tv staat in dienst van de lach. De wereld heeft nog nooit zo in puin gelegen, maar wij moeten lachen. Nu dus ook in een programma over boeken. Vindt u dat leuk?''

,,Binnen de tv-formule van vandaag de dag passen die twee nieuwe programma's misschien. Als je Henk Spaan een uur in de verte ziet lopen, begin je al te lachen. En Sylvana, ach, mijn oog streelt haar graag. Maar het zijn geen van beide formules die de liefhebbers van het boek bedienen. Die horen weer niks.''

Waarschijnlijk niet nee. Het grootste probleem bij het maken van een boekenprogramma, merkte de VPRO, de omroep met de langste traditie op dit gebied, is de vertaling van de inhoud: hoe zorg je ervoor dat kijkers die de personages en het verhaal niet kennen toch het gesprek in de studio kunnen volgen?

Het is een dilemma waar Simons zich nog geen seconde over heeft druk gemaakt. ,,Wij gaan niet inhoudelijk in op boeken en stijlen. We vragen ons niet af wat de psychologie is achter een bepaalde woordkeuze. Het gaat om de beleving. We praten over gevoelens en emoties die boeken bij mensen kunnen losmaken.''

Ook de VPRO heeft zich inmiddels geconformeerd aan de eisen van deze tijd. Het vorige decennium nam 'Zeeman met boeken' acht jaar lang het boek als uitgangspunt. De inhoud werd daar aan tafel gerecenseerd. Het minder specialistische kunstprogramma 'R.A.M' maakt tegenwoordig filmische portretten van schrijvers. Dat past beter bij het nieuwe millennium, dat bol staat van de persoonlijkheidsverheerlijking, erkent Saskia van Schaik. ,,Nu is men meer geïnteresseerd in wie is die man of vrouw? Maar het startpunt blijft bij ons wel het boek: dat intrigeert en daarom zoeken we de auteur op. Dat doen we niet omdat iemand zo gezellig kletst.''

Van Schaik, nu redacteur bij 'R.A.M', was jarenlang de eindredacteur van 'Zeeman met boeken'. Zij is het oneens met de kritiek op dat programma. De toon zou te deftig en te elitair zijn geweest. ,,Televisie is een snel medium, terwijl een goed gesprek over een boek tijd vergt. Er zijn geen beelden om te laten zien. In vergelijking met bijvoorbeeld film en beeldende kunst maakt dat literatuur moeilijker om over te brengen. Het belangrijkste is daarom dat je de juiste mensen hebt die over het boek vertellen. Dat moeten gasten zijn die al een referentiekader hebben, die meteen de essentie kunnen doorgronden. Tenminste dat vond ik. Maar ik kan me voorstellen dat anderen liever iemand zien die niet zo ingevoerd is en die zo meer de kijker vertegenwoordigt.''

,,Wij zijn nooit op zoek gegaan naar de kleinste schap in de boekhandels. We pakten de boeken die we behandelden van de grote stapels. Dat heb ik nooit elitair gevonden. Dat was de literatuur van dat moment. Je zou dan dus hooguit de literatuur elitair kunnen noemen.''

RTL 4 beperkt zich in ieder geval bewust niet alleen tot de romans. Kookboeken of de nieuwste biografie over Oprah Winfrey; het komt allemaal voorbij. ,,Het onderwerp lezen is op televisie lange tijd voorbehouden geweest aan een kleine groep. Wij willen dat nu eens breed trekken'', verklaart Sylvana Simons. ,,Wij nemen iedereen die leest serieus: degenen die iets willen leren én de mensen die een boek pakken voor hun ontspanning.''

Heel verstandig, meent Henk Kraima, de directeur van de stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek. ,,Mensen zijn alleseters. Ze bezoeken zowel de Efteling als het Louvre. Het idee van de culturele elite bestaat in de werkelijkheid niet. Alleen in de kritieken wordt daar voeding aangegeven.''

,,Het vreemde is dat de historie iets mythisch heeft gemaakt van 'Hier is ... Adriaan van Dis'. Dat wordt gezien als het oerprogramma, terwijl het in feite geen boekenprogramma was maar een talkshow waarin schrijvers kwamen. Bovendien had Sonja Barend in die tijd minstens zoveel impact op de verkoop. Als zij een auteur te gast had gehad, was het rennen naar de boekhandels.''

,,Maar ja, Sonja was van het volk en Van Dis was er zogenaamd voor de elite. Ik ben bang dat datzelfde cultuursnobisme nu ook weer over Henk Spaan wordt uitgestort. Is dat niet die man van de sport?''

,,Vroeger werden de meeste boekenprogramma's als een melaatskind behandeld en weggestopt in de late uurtjes. Daarom vind ik 'Terug naar Oestgeest' veelbelovend: dat staat voor vrijdagavond prime time geprogrammeerd.'' Hoe veelzeggend is het dat iemand als Kraima dat als belangrijkste argument aanhaalt?

De inhoud van het boek is naar de zijlijn verbannen. Vorm is belangrijk, meent Bracco Gartner. ,,Het is wel tv. Alleen een lampje erop zetten, is niet genoeg.'' Het programma van RTL wordt gesponsord door ECI. Maar het feit dat de boeken niet kritisch besproken zullen worden, staat daar los van, zegt Simons. ,,Ik ga mijn mening de kijker niet opdringen.''

Volgens Martin Ros is het huwelijk tussen boeken en televisie juist daarom zo moeilijk: ,,Boeken geven meningen en daar zijn mensen niet op gesteld. Meningen hebben ze al, sinds jaar en dag. En die staan vast. De inhoud van boeken bespreken brengt dus risico's met zich mee. Daar wagen de omroepen zich niet meer aan. Ze moeten allemaal scoren.'' RTL 4 en de Avro hebben dat dilemma in ieder geval handig omzeild.

Boeken op televisie

'Kaft', wekelijks vanaf zondag

4 april, 18.55 uur, RTL 4.

'Terug naar Oestgeest', wekelijks vanaf vrijdag 23 april, 21.00 uur, Nederland 1.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden