Review

Het betere ik van de boeddhist is liefdevol en vriendelijk

Als er in het boeddhisme al sprake is van ’mijn betere ik’ – het thema van de Maand voor de Spiritualiteit – dan heeft dat te maken met goed karma voor jezelf, zegt ’jonge denker’ Jan den Boer. „Dat bouw je op met liefdevolle vriendelijkheid, niet met egoïsme.”

’Ik heb ontdekt dat je geen boeddhist hoeft te zijn om als boeddhist te leven. Boeddhisme is een levenswijze volgens een uitgekiende psychologie, geen religie met een God of pantheon. Daarom kan iedereen de boeddhistische principes toepassen in zijn leven, ook een christen. Proberen als een goed mens te leven, is ten diepste de kern van het boeddhisme.

Voor ’verlicht’ handelen – handelen dat vrij is van ’lijden’ – geldt iets vergelijkbaars: je hoeft niet al verlicht te zijn om toch zo te kunnen handelen. Het is een keuze.

Kijk naar wat er vanmorgen gebeurde. Jij had het adres thuis laten liggen, en ik had, komend uit Vleuten met wind tegen, harder moeten fietsen om op tijd te komen.

Natuurlijk wilden we allebei op tijd op onze afspraak zijn, maar voor een boeddhist is het niet nodig je daarvoor in een kramp gooien. Het gaat om de intentie: ik doe alles wat ik kan en niet meer. Jij had het adres willen meenemen en ik had op tijd willen komen. Het is ons niet gelukt, maar dat doet aan onze intentie niets af. Als je er zo naar kunt kijken, vanuit een rustig aanwezige geest, handel je verlicht, zonder ’lijden’ in de vorm van ergernis of stress.

Ook in de opvoeding van mijn zoontje Joram probeer ik verlicht te handelen, door onderscheid te maken tussen boos worden en streng zijn. Als hij een bord kapot gooit, is het eerste wat ik voel opkomen irritatie. Als ik dat merk, probeer ik meteen met nieuwsgierige belangstelling te kijken naar wat er zich in mijn geest afspeelt: hé wat boeiend, ik ben nu geërgerd.

Toch moet ik ingrijpen als vader, want het is niet goed dat hij borden kapotgooit. Maar in plaats van boos te worden, probeer ik hem te helpen zijn gedrag te veranderen. Op die manier stel ik mijn opvoeding in dienst van mijn kind en niet in dienst van mijn eigen ergernis. Als ik boos wordt op Joram, is hij van slag. Als ik streng tegen hem ben, ontstaat er discussie maar geen probleem.

Het boeddhisme onderscheidt de natuurlijke staat van de geest van de ’grijpende’ geest. Een grijpende geest is een geest die zich hecht, bijvoorbeeld aan het verlangen naar een mooie auto, aan de angst dat die kapot kan gaan, of aan de gedachte ’ik móet nu slapen, anders kan ik morgen niet functioneren’. Dat grijpen van de geest veroorzaakt onrust. Ook het tegenovergestelde is mogelijk: een geest die zich terughoudt. Vanmorgen had ik bijvoorbeeld ook kunnen denken: ’kan mij het schelen, dan kom ik maar te laat’.

Die twee bewegingen, grijpen en terughouden, komen voort uit een geest die gevuld is met alle mogelijke gedachten en emoties, die het boeddhisme illusies van het ego noemt. Als je je hecht aan deze illusies van het ego – bijvoorbeeld: ik ben pas gelukkig als ik een nieuwe auto heb, of: mijn leven heeft geen zin meer als mijn geliefde me verlaat – ontstaat er onrust, ellende, ruzie en ongeluk.

De boeddhistische meditatiemethode leert je, door de bewegingen van je geest nieuwsgierig te onderzoeken, de balans te vinden tussen niet-grijpen en niet-terughouden. Dat midden, ’de natuur van de geest’, stelt het boeddhisme voor als ’leeg’ – niet gevuld met ego-illusies. Maar je kunt het ook ruimte noemen, liefdevolle vriendelijkheid, openheid, helderheid en gelukzaligheid.

’Beter’ is een gevaarlijk woord in het boeddhisme, want daar zit alweer ’grijpen’ in. üls er in het boeddhisme al sprake is van ’mijn betere ik’, dan alleen in de vorm van goed karma voor jezelf. Nee, egoïstisch is dat niet, want positief karma bouw je niet op door egoïsme, maar door een houding van liefdevolle vriendelijkheid, die kan bijdragen aan een betere wereld.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden