Het beste uit jezelf willen halen

Volgens Hans Achterhuis in Trouw van zaterdag 29 december kwamen in het oude Athene en het Florence van de Renaissance de besten bovendrijven, omdat uitmuntendheid werd gestimuleerd en concurrentie bevorderd. Afgezien van de vraag of in Athene en Florence een bewust program werd uitgevoerd, lijkt het me onduidelijk of concurrentie in excelleren altijd tot een meritocratie leidt. Evenmin kan de bloei van de politiek en de cultuur per definitie worden teruggevoerd op de aanwezigheid van een mentaliteit die 'de beste' laat winnen. Het is complexer. In onze Gouden Eeuw heerste een combinatie van opportunisme en gedogen. Verdraagzaamheid terwille van de sociale eenheid schiep de ruimte voor de bloei. Dat is iets anders dan een meritocratie.

De bewondering van Hans Achterhuis voor maatschappijen waarin de besten leiden, deel ik wel, zij het met enige reserve. Dat is niet de reserve van Evelien Tonkens en Tsjalling Swierstra, die bang zijn dat in een meritocratie degenen die niet winnen worden afgeschreven als losers. Een meritocratie doodt het zelfrespect van de meesten en kweekt rancune, is hun gedachte. Daar zit wel iets in, maar het is een onvoldoende argument tegen.

Natuurlijk moet je willen dat degenen die het meest geschikt zijn voor een ambt of een functie die ook bekleden en vervullen. Natuurlijk wil je ernaar streven dat in de kunsten en wetenschappen oprechte kwaliteitscriteria worden gehandhaafd. Vriendjespolitiek en zesjescultuur zijn de vijanden van de vooruitgang. De wet van het maaiveld houdt iedereen koest, maar maakt niemand gelukkig.

Waar winnaars zijn, zijn verliezers. Waar wordt verloren, heerst verslagenheid en op den duur onverschilligheid, zodat winnaars niet meer worden uitgedaagd. Ze worden lui en zelfvoldaan. Dat is een mogelijke gevolgtrekking uit een te beperkte definitie van meritocratie. Het probleem in de redenaties van Achterhuis en Tonkens/Swierstra is dat het wedstrijdelement eenzijdig wordt benadrukt, waarmee geheel tegen de intentie van de denkers in (zo vermoed ik) een welhaast neo-liberaal economisch georiënteerd beeld van succes en falen ontstaat.

Ik pleit ervoor de definitie van meritocratie eerst toe te passen op het groeiproces van elk individu en pas daarna te transporteren naar de samenleving als geheel. De eerste en belangrijkste eis die we aan mensen moeten stellen, is dat zij het beste uit zichzelf halen. En niet alleen dat, maar ook dat ze anderen stimuleren hetzelfde te doen en de voorwaarden daarvoor scheppen. Wie het beste uit zichzelf haalt, heeft reden tot zelfrespect en levert een onmisbare bijdrage aan de maatschappij. Het beste uit jezelf is bijna per definitie niet het hoogst haalbare volgens objectieve maatstaven. Om bij mezelf te blijven: de Nobelprijs zit er voor mij niet in, maar ik ontleen mijn zelfrespect aan het feit dat ik probeer zo goed mogelijk te schrijven. Een topkok heeft een talent, waarvoor hem de hoogste Michelin-eer kan toevallen, maar een instellingskok die elke dag een smakelijke maaltijd kookt, heeft zijn eigen onmiskenbare verdiensten.

In een eenzijdige meritocratie, waar niet de persoonlijke ontwikkeling geldt, maar het maatschappelijke succes, ontstaat een klasse van verliezers, die eigen maatstaven aanlegt en respect eist zonder de algemene spelregels te onderschrijven. Het beste uit jezelf halen betekent in de straatcultuur voldoen aan de normen van de eigen groep, een mini-meritocratie met negatieve uitkomst. Zouden ze van het begin af aan in gezin en op school meer gewezen zijn op hun eigen mogelijkheden en de persoonlijke voldoening bij de ontwikkeling ervan, dan zouden ze het respect dat ze eisen werkelijk verdienen.

Een meritocratie is geen wedstrijd. Het is een ideaal. Eerst een persoonlijk en dan een maatschappelijk ideaal. Het heeft iets van de olympische gedachte: naar beste vermogen meedoen is belangrijker dan winnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden