'Het begint met lezen'

vernieuwing van de islam | interview | Als 'hoofd deradicalisering' van Vlaanderen weet imam Khalid Benhaddou veel jonge moslims te bereiken. Onlangs verscheen zijn boek 'Is dit nu de islam?'

Khalid Benhaddou bestelt een koffie in een Gents café tegenover het Sint-Pietersstation. Hij heeft zijn beige trenchcoat nog aan. De 28-jarige imam maakt een gehaaste en vermoeide indruk. Twee uur lang houdt hij zijn jas aan, zijn koffie drinkt hij maar half leeg.


Sinds hij iets meer dan een jaar geleden door de Vlaamse minister van onderwijs werd benoemd als 'hoofd deradicalisering' in Vlaanderen, wordt er dag en nacht aan hem getrokken. Leraren, schooldirecteuren, jongeren, gelovigen: allemaal willen ze zijn advies over geloofs- en radicaliseringszaken.


Zijn hulp wordt bijvoorbeeld ingeroepen als leerlingen niet willen meedoen met schoolzwemmen. Maar ook wanneer er vermoedens zijn dat een leerling radicaliseert, bijvoorbeeld omdat die zich blijft beroepen op koranteksten en de autoriteit van de leerkracht niet meer erkent.


Hoe pakt u dat aan?


"In eerste instantie stel ik me op als luisteraar, ik doe alsof ik geïnteresseerd ben in de visie van zo'n leerling. Dan ga ik kritische vragen stellen en probeer ik in te breken in hun referentiekader. Als zo'n leerling dan zegt: in de Koran staat dat joden en christenen niet als bondgenoten moeten worden gezien, dan zeg ik: in een ander vers heb ik het omgekeerde gelezen. Ik wijs op tegenstrijdigheden en denkfouten. Zo probeer ik twijfel te zaaien en haal ik hun verhaal onderuit. Daarna laat ik hen mijn alternatief zien."


Lukt dat?


"Ja. In het Vlaamse onderwijs hebben we dertien zaken gehad van geradicaliseerde jongeren waar wij een interventie hebben gedaan. Dat zijn leerlingen die aanhoudend sympathie laten zien voor IS of terreuraanslagen. Van vijf van hen hebben we later gehoord dat ze effectief tot inkeer zijn gekomen."


Benhaddou is een van de handvol jonge, Nederlandstalige imams in Vlaanderen. Sinds zijn achttiende preekt hij elke vrijdagmiddag in de Al Fath-moskee in Gent voor zo'n 1200 tot 1300 gelovigen. Vaak moeten er mensen buiten blijven staan. De helft van het publiek is jong, zegt Benhaddou.


Hoe verklaart u uw succes?


"Ik ben zelf nog jong en ik spreek in begrijpelijke taal, in het Nederlands. Daarbij ben ik een kind van mijn tijd: mijn preken gaan meestal over een actueel thema - de aanslagen in Berlijn, de situatie in Aleppo - en je kunt mij volgen op sociale media. Bovendien ben ik geen buitenstaander, ik ben één van hen."


Benhaddou kent de spagaat waarin jonge moslims opgroeien maar al te goed, zegt hij. De zoon van Marokkaanse gastarbeiders was een jaar of twaalf, dertien, toen hij de complete Koran uit zijn hoofd kende. Die leerde hij in het weekend in de grote moskee in Brussel. Zat hij daar op de grond met een houten plank tussen zijn benen urenlang de Koran over te schrijven. Niet echt iets om op maandagochtend tijdens het kringgesprek in de klas te vertellen. Klasgenoten of de leraar vertelden ook niet dat ze naar de kerk waren geweest, ze spraken überhaupt nooit over hun geloof.


"Alsof het in hun leven geen enkele rol speelde." Dat was misschien ook wel zo, denkt Benhaddou nu. "Het geloof bestaat in Vlaanderen zelfs in de privésfeer nog nauwelijks. Dat voelde voor mij behoorlijk schizofreen, want bij ons thuis was het heel belangrijk."


Naast zijn middelbare school volgde Benhaddou een opleiding tot imam bij het Islamitisch Cultureel Centrum in Brussel: een door Saudi-Arabië gesponsorde organisatie, waar hij les kreeg van uit Marokko overgevlogen imams. Ongemerkt werd hij daar de orthodoxe salafistische, anti-westerse hoek ingeduwd.


Hoe kwam dat?


"De islam die gastarbeiders - ook mijn ouders - meebrachten naar Nederland en België had een heel politieke lading. Hun interpretatie van de islam is ontstaan na de val van het kalifaat in 1924, toen Atatürk aan de macht kwam in Turkije. Die islam is een reactie op de val van de islamitische staat en op de kolonisatie door het Westen. In dat discours is de neergang van de islam de schuld van het Westen.


"Stromingen die vandaag de islambeleving bepalen, zoals het salafisme, zijn toen ontstaan. Men zag het als oplossing voor de crisis om terug te keren naar de beginperiode van de islam, om te leven zoals de generatie van de profeet. Ze grijpen terug op een periode die ook een sociaal-economische, geopolitieke en politieke dimensie had, maar halen daar alleen de religieuze dimensie uit. Dat gedachtengoed wordt met veel geld overeind gehouden. Vrijwel alle vertalingen van islamitische teksten komen uit Saudi-Arabië. Je wordt als moslim in België doordrongen van salafistische elementen zonder dat je het beseft.


"Jongeren die opgroeien met dit gedachtengoed zijn doordrongen van het wij-zij-denken. En dat is gevaarlijk. Zij zien het Westen als vijand, terwijl ze er zelf deel van uitmaken. Tel daarbij de gevoelens van onrecht, uitsluiting en frustratie op, waarmee veel moslimjongeren kampen, en je hebt de voedingsbodem waarop ronselaars gedijen.


"Hun boodschap is: het Westen zal je nooit accepteren. Zij ondersteunen dat gevoel met koranteksten zoals 'joden en christenen zijn uw vijanden'. Dat is natuurlijk een selectieve interpretatie van de islam. Maar die maakt dat je tikkende tijdbommen krijgt."


Pas na zijn opleiding kwam Benhaddou zelf in aanraking met westerse filosofen als Kant, Descartes en Foucault en met alternatieve islamitische denkers, die hij tijdens het interview tientallen keren citeert. Hij verdiepte zich in filosofie, politiek en internationale verhoudingen om de islam en de westerse samenleving beter te begrijpen. Onlangs verscheen zijn boek 'Is dit nu de islam?' waarin hij uitlegt hoe hij tot zijn interpretatie van de islam is gekomen en hoe je als moslim in het huidige Europa een actief burger kunt zijn.


Volgens u kampen veel moslims in België met een gebrek aan kennis.


"In de islamitische wereld is religie altijd ingezet als politiek middel. Kaliefen en heersers kozen altijd voor de interpretatie van de islam die aansloot bij hun politieke belangen en hun machtsbasis. In het Ottomaanse rijk was dat: alles gebeurt door de wil van God. Kritisch denken werd niet gestimuleerd, maar geblokkeerd. Daardoor is de intellectuele ontwikkeling van moslims gestagneerd en achteruitgegaan. We kampen nog steeds met de gevolgen daarvan."


Kan uw boek daar verandering in brengen?


"Ik hoop het. Er worden in moskeeën gespreksavonden over mijn boek georganiseerd. In Mechelen zijn ze zelfs een leesclub begonnen met jongeren. Daar hebben ze begrepen dat jongeren veel meer moeten lezen. Veel jonge moslims lezen nauwelijks, dat maakt hen gevoelig voor het eendimensionale kader van het salafisme.


"De Koran is heel abstract. In de afgelopen veertien eeuwen heeft de islam zich altijd gevormd naar de tijdgeest. Maar veel moslims blijven tegenwoordig hangen in abstracties. Omdat ze hun eigen samenleving niet begrijpen, kunnen ze geen vertaalslag maken naar de huidige tijd. Die abstracties klinken misschien heel mooi en spiritueel, je hebt er niets aan. Het gevaar is dat jongeren zich eraan vastklampen omdat ze dan niet verder hoeven nadenken. De realiteit is immers complex.


De advocaat van Salah Abdeslam (terreurverdachte van de aanslagen in Parijs die in België werd opgepakt, red.) vroeg hem waar hij zijn kennis over de islam vandaan had: hij had een samenvatting van de Koran op internet gevonden. Dat is denk ik wel symbolisch voor de armoedige omgang met kennis van veel moslims."


U pleit voor een rationele islam, wat is dat?


"Het was heel ingewikkeld om een goede term te vinden. Europese, verlichte en gematigde islam vielen allemaal af omdat die termen besmet zijn geraakt of aanduiden wat het niet is. De rationele islam is gebaseerd op het gedachtengoed van de islamitische filosoof Averroes die goddelijke teksten en natuurwetten trachtte te verenigen. Hij zei: Hoe meer je aan wetenschap doet, hoe dichter je bij God komt.


"Ik denk dat we de Koran naar de geest moeten durven lezen. Dat de waarden, principes en doeleinden van de islam belangrijker zijn dan de vorm en de regels. Ik geloof niet dat de profeet geobsedeerd was door het oprichten van een islamitische staat, hij gebruikte de middelen die hij had om universele principes na te streven: sociale gerechtigheid, het verkleinen van de kloof tussen arm en rijk, orde en stabiliteit creëren. Als je die principes vandaag kunt realiseren in een democratie, dan is dat voor mij de islam."


U schrijft ook dat de opmars van IS mogelijkheden biedt om te praten over taboes in de islam. Wat bedoelt u?


"In de islam worden al eeuwenlang concepten gebruikt die nog nooit ter discussie zijn gesteld, zoals het streven naar een islamitische staat of het herstellen ervan. Geleerden gaven wel verschillende interpretaties van die staat, maar het streven zelf werd niet betwijfeld. Pas na de opkomst van IS zei bijvoorbeeld een Mauretaanse invloedrijke geleerde: Misschien moeten we wel af van dat idee van een islamitische staat. IS heeft een momentum gecreëerd om ons hardop af te vragen of dat streven niet als politiek streven in zijn tijd moet worden begrepen, in plaats van als noodzakelijk doel."


Hoe is uw verhouding met andere, conservatieve imams in België? Heeft u onderling contact?


"Ja, ik heb weleens contact met zulke imams, maar ik werk niet nauw met hen samen. Sommigen staan wel open voor een gesprek, maar de hardcoresalafisten willen geen dialoog. Ik kan niet iedereen meekrijgen."


Waarom zijn er zo weinig jonge, Nederlandstalige imams in België?


"Ik ken veel jonge, afgestudeerde Vlaamse imams, maar zij werken in het voortgezet onderwijs, bijvoorbeeld als godsdienstleerkracht of leerlingbegeleider. Een aantal houdt zich ook bezig met deradicalisering binnen het netwerk van islamexperts. Ze zouden wel als imam aan de slag willen, maar het is moeilijk om de bestaande structuren binnen te dringen."


U werkt al tien jaar als imam. Hoe kan het dat het u wel gelukt is?


"Niet iedereen heeft het geduld en pragmatisme om te verzoenen. Ik preek in het Nederlands, maar doe vaak ook een stuk in het Arabisch, voor de ouderen. Ik denk dat ik een van de weinigen ben die deze evenwichtsoefening maakt. Toen ik als 18-jarige aan het werk ging als imam moest ik het vertrouwen winnen van mijn collega's en het moskeebestuur. Dat was heel moeilijk. Zij bekeken mij met veel argwaan en scepsis. Ik werd daar soms heel moedeloos van. Maar gaandeweg leerden ze me waarderen, omdat ze merkten dat wat ik vertelde ook hun eigen kinderen aansprak, die daardoor weer naar de moskee kwamen.


Wat ook helpt, is dat ik vertrek bij dezelfde tradities en bronnen. Ik ben geen 'verwesterde zielenverkoper', zoals sommigen worden weggezet. Ik ken de Koran zoals zij die kennen. Dat dwingt respect af. Daarbij hou ik rekening met hun gevoeligheden.


"Het is moeilijk om je eigen tradities te laten varen. Vernieuwing gaat in tegen de status quo, en dus tegen de heersende belangen, daarom kies ik de weg van de geleidelijkheid. Je moet van onderaf draagvlak creëren. Ik ben sterk geworteld in mijn gemeenschap. Ik bereik wekelijks duizenden jongeren. Daarom probeer ik niet te zeer op de troepen vooruit te lopen, ik kijk regelmatig over mijn schouder om te zien of iedereen wel op de trein zit."


Belet dat u niet om u uit te spreken over wat u werkelijk vindt?


"Natuurlijk. Ik doe heel wat pragmatische uitspraken, ook in mijn boek. Ik ervaar druk van de samenleving om me scherp uit te spreken over allerhande zaken, maar dat kan niet, ik moet een middenweg aanhouden. Voor bepaalde zaken is de tijd nog niet rijp.


"De samenleving heeft soms de neiging om heel paternalistisch te willen dat moslims bepaalde zaken afzweren. Dat vind ik jammer. Ik begrijp het ook niet: als ik dat zou doen, breng ik mijn eigen draagvlak tot nul en dat wil men toch ook niet? De moslimgemeenschap zit niet te wachten op uitgesproken standpunten die hen van bovenaf worden opgedrongen. Die moet eerst leren kritisch denken en van haar dogma's afkomen."

Rationeel en verzoenend

Khalid Benhaddou (Gent, 1988) groeide op als zoon van Marokkaanse gastarbeiders. Op zijn achttiende werd hij imam in de Gentse Al Fath-moskee. Hij studeerde accountancy, is bezig met een rechtenstudie en heeft plannen om filosofie te gaan studeren. Sinds 2011 is hij voorzitter van het Platform Vlaamse imams, een verbond van 30 Nederlandstalige imams (die niet allemaal als zodanig werkzaam zijn). In oktober 2015 werd hij door de Vlaamse minister van onderwijs benoemd tot coördinator van het onderwijsnetwerk islamexperts. Dat netwerk bestaat uit dertien islamconsulenten, islamologen en imams die voorlichting geven in het onderwijs en wier hulp kan worden ingeroepen bij gevallen van radicalisering. Onlangs publiceerde Benhaddou het boek 'Is dit nu de islam? Hoe ik als moslim voor nieuwe tijden ga: rationeel, Europees en verzoenend'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden