Het bankje van Swarttouw topstuk op Fokker-expositie

Op het bankje van Swarttouw is Peter van de Noort glimmend trots. De collectie- en expositiemanager van luchtvaartmuseum Aviodome realiseert zich dat er aan het lichtgele meubelstuk eigenlijk weinig te zien is, maar het gaat om het verhaal erachter.

Frans Swarttouw, mister Fokker, die de vliegtuigfabriek van 1978 tot 1989 leidde, sleepte het ding de hele wereld over. Hij dacht, bijgelovig als hij was, dat hij alleen vliegtuigen kon verkopen vanaf zijn eigen bankje. Tot grote wanhoop van de marketing-afdeling van Fokker, die tot taak had het lichtgele, (nep?)leren geval steeds op tijd in een vliegtuig en er weer uit te krijgen om het naar het desbetreffende kantoor - waar ook op de aardbol - te laten transporteren.

Van de Noort is ook bestuurslid is van de Fokker Heritage Trust, de club die het Fokker-erfgoed met financiële hulp van particulieren en bedrijfsleven heeft overgenomen van de curatoren. “We wilden niet dat het verhaal over het bankje van Swarttouw bekend zou worden vóór de veiling van Fokker-spullen. We waren bang dat de curatoren de prijs dan zouden verhogen.”

Het bankje is te zien en te 'bezitten' op de Grote Fokker-expositie die vandaag opengaat voor publiek. Het is één van, zo niet dé grootste expositie uit de Nederlandse museumgeschiedenis. Een overzichtstentoonstelling van een eeuw Fokker, ooit de grootste vliegtuigbouwer ter wereld. Maandag 16 juli verricht Ben van Schaik, de Fokker-topman die de roemruchte vliegtuigfabriek twee jaar geleden naar het graf moest dragen, de officiële opening. Hij heeft beloofd alsnog zijn persoonlijke visie te geven op de roemloze ondergang die Fokker uiteindelijk was beschoren. Ook minister van economische zaken Hans Wijers was benaderd, maar omdat hij te boek staat als de man die de geldkraan voor Fokker voorgoed dichtdraaide, leek dat zijn afdeling voorlichting bij nader inzien toch niet zo'n goed idee. Ook Van Schaik is niet geheel onomstreden bij sommige Fokker-watchers: hem wordt verweten dat hij zijn oor te veel naar zijn Duitse werkgever Dasa heeft laten hangen.

DE SPIN

Op de expositie zijn vijfentwintig historische Fokker-vliegtuigen te zien, waarvan een aantal uit musea en collecties is gehaald van over de hele wereld. Het Aviodome bezit al de grootste Fokker-collectie ter wereld, maar die is speciaal voor deze expositie aangevuld met pronkstukken die doorgaans buiten Nederland verblijven.

Een van de meesterstukken blijft natuurlijk de Spin, waarmee Anthony Fokker rond Koninginnedag 1911 - toen nog op 31 augustus - een rondje vloog rond de Sint Bavokerk in Haarlem. Het vliegtuig is in een historisch correct decor geplaatst, inclusief de rietmatten die rondom het vliegtuig waren opgezet, omdat kijkers twee kwartjes moesten betalen. De expositie toont ook het klokje dat pa Fokker zijn zoon na die geweldige prestatie in Haarlem cadeau gaf en de brief die koningin Wilhelmina aan Anthony Fokker stuurde.

Rode baron

Bezoekers van de expositie maken een reis door de tijd, waarbij de historie van de vliegtuigfabriek geplaatst wordt in het grotere kader van de wereldgeschiedenis. Een Fokkervliegtuig dat over de hele wereld voorpaginanieuws was, is de Driedekker van de Duitse Rode Baron; het meest succesvolle jachtvliegtuig uit de Eerste Wereldoorlog. Fokker was de eerste die een zogeheten onderbrekingssysteem ontwierp, waardoor de mitrailleurs door de propellor heen konden schieten, zonder zichzelf uit de lucht te halen. De Driedekker staat op een vliegveld uit de Eerste Wereldoorlog, tussen de zandzakken en omringd door militairen, klaar voor vertrek.

Vast onderdeel van de Aviodome-collectie is het Fokker-VII passagiersvliegtuig uit 1925, zeg maar de Jumbo van die tijd. Daarmee werd de eerste vlucht naar Nederlands-Indië gemaakt, die tien dagen in beslag nam. De eerste stop was in Bulgarije, waar de passagiers naar een hotel werden gebracht. De volgende dag overnachtten de reizigers in Griekenland, er werden nog wat steden in het Midden-Oosten aangedaan, om uiteindelijk de plaats van bestemming te bereiken. Hoger dan een meter of 150 kwam het ding niet, de snelheid lag rond de 130 kilometer per uur. Het verhaal wil dat piloten de opdracht kregen vooral bóven rijdende treinen te vliegen - spoorlijnen waren sowieso een van de weinige oriëntatiepunten die ze hadden - en niet ernaast omdat de passagiers anders zouden zien dat de trein bijna net zo hard ging, terwijl die veel goedkoper was. De raampjes konden gewoon open. Van drukcabines had niemand nog ooit gehoord, net zo min als van kotszakjes trouwens. Dus wie onwel werd, moest gewoon zijn kop uit het raam hangen. In absolute bedragen uitgedrukt kostte een vliegticket naar Nederlands-Indië in de jaren twintig net zoveel als nu. Dat betekende dat vliegreisjes destijds al-leen voor de elite waren weggelegd.

GEVECHTSVLIEGTUIGEN

De Tweede Wereldoorlog is een precaire periode voor vliegtuigbouwer Fokker. Het luchtvaartmuseum waagt zich niet aan een interpretatie van die werkelijkheid. Fokker bouwde in de Tweede Wereldoorlog gevechtsvliegtuigen voor de Duitsers. Tegelijkertijd nam de vliegtuigfabriek erg veel personeel in dienst, omdat werknemers van Fokker geen dwangarbeid in Duitse fabrieken hoefden te verrichten. Dat zou weer uitgelegd kunnen worden als 'goed gedrag' van de ondernemer. Bovendien is er een lijst namen bekend van Fokker-werknemers die zijn gefusilleerd omdat zij sabotage pleegden bij de vliegtuigbouw voor de Duitsers. Op een nagebouwde schutting, die rond de fabriek stond, staat het gedicht geschilderd - inclusief de twee taalfouten - dat de communistische vakbond de Eenheids Vakcentrale erop had gekalkt, uit protest tegen het vervaardigen van militaire vliegtuigen.

Via het instructie-straalvliegtuig uit de jaren vijftig leidt de expositie naar de filmzaal, waar een nog nooit vertoonde film over Fokker-door-de-jaren-heen te zien is.

Ook de laatste episode van de Fokkerfabriek wordt in de expositie uitgebreid belicht. De nooit meer afgebouwde Fokker 50 staat troosteloos halfaf te wezen. Een knap staaltje boerenbedrog, overigens: de romp zit aan de buitenkant vol met klinknagels, terwijl Fokker een van de vliegtuigfabrieken was die voorop liep in de lijmtechniek. Om zowel vliegtuigkopers als passagiers een gevoel van veiligheid te geven - 'dat kan toch niet goed zijn, zo'n in elkaar geplakt vliegtuig' - bleef Fokker de halve schroeven er voor het oog indraaien, hoewel ze feitelijk geen enkele functie hadden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden