Het armenleger groeit, maar de pil blijft taboe

Gratis anticonceptie en seksuele voorlichting op scholen. Een wetsvoorstel dat hierin voorziet zorgt voor veel discussie op de Filippijnen. De kerken zijn fel tegen. Ondertussen komen er steeds meer armen bij.

Op een doorsnee vrijdagmiddag puilt de katholieke Quiapokerk in hartje Metro Manila uit. De grote zijdeuren staan open, zodat de gelovigen op het Plaza Miranda de mis ook kunnen volgen. Aan de andere zijkant, op de stoep van de drukke Quezon Boulevard slalomt een lange rij voetgangers langzaam de kerk in. Op weg waarheen? "Wij willen de voet van de zwarte Jezus aanraken", licht een gearmd mannenstel toe. De diensten beginnen om vier uur 's ochtends en gaan tot in de avond door.

Aan de eeuwenoude ebbenhouten Black Nazarene in de Quiapokerk dichten de Filippino's veel krachten toe. Begin januari loopt heel Manila uit als hij in een processie door de straten wordt gedragen. Het hele land staat vol kerken en kerkjes van diverse richtingen, en overal zijn gelovigen te zien die de vele kleurrijke heiligenbeelden aanraken. Elke stad, elk dorp heeft zijn eigen beschermheilige, ontelbare stedennamen beginnen met Santa of San. Kortom, de eilandenrepubliek is doordrenkt van katholicisme dat de Spanjaarden die eeuwenlang overheersten hebben geïmporteerd.

Dat heeft zijn keerzijde: de kerkleiding verzet zich tot op heden tegen elke vorm van anticonceptie. De orthodoxe opvatting noemt condoomgebruik letterlijk 'abortus', omdat het bevruchting verhindert. De Filippijnen hadden in 1990 'slechts' zestig miljoen inwoners, inmiddels zijn dat er meer dan honderd miljoen. Gevolg: het land blijft in de succesvolle Aziatische regio opvallend achter. Ondanks de economische groei neemt de armoede toe. Mede door de enorme bevolkingsaanwas leeft een derde van de inwoners onder de armoedegrens.

Een van de belangrijkste industrieën lijkt paradoxaal genoeg de seksindustrie: in het hele land zijn jonge vrouwen en kinderen voor een habbekrats beschikbaar. Het nieuwste fenomeen is dat ouders hun kinderen voor een webcam zetten. Voorstanders van de wet die gezondheidszorg rond voortplanting in ruime zin beoogt te verbeteren, willen hen weerbaarder maken middels seksuele educatie. Maar schooljeugd voorlichten blijft voor de kerk taboe.

Ook voor de armen die het zonder zo'n baantje in de seksindustrie proberen te redden is het leven zwaar. Daarover kan Marites Santos (44), moeder van twaalf, getuigen. De weg naar haar huisje in de stad Lubao leidt via een steegje waar een man voor zijn winkeltje zit. Aan zijn rechterzijde liggen wat kamers aan een binnenplaatsje. In de donkerste woont Santos. Een trap leidt naar boven, naar een ruimte van drie bij drie meter bedekt met rieten matten. "Daar slapen de kinderen", zegt zij. Een getrouwde zoon woont met zijn gezin op de begane grond, die tevens keuken is.

Santos trouwde toen ze twintig was. "Na drie kinderen wilde ik me laten steriliseren, maar de dokter vond me te jong. En het was duur. Ja, kinderen zijn ook duur, dat klopt." Zo duur, dat er maar twee van de twaalf naar school konden gaan. Hoe komt het gezin rond? "Mijn man heeft een pensioentje en verdient bij als driewielerchauffeur. Ik doe de was voor de buren en familie springt soms bij. Maar er is altijd tekort."

Het is benauwd warm in het huisje. Santos heeft af en toe de prikpil gebruikt, en ze weet van het bestaan van vasectomie, een operatie waarbij de uitvoergang van de zaadbal wordt weggenomen. "Maar mijn man had gehoord dat dat gevaarlijk is. Na het zevende kind dacht ik weer aan sterilisatie." Dit keer overheerste de angst. Niet zonder reden, want het kan gebeuren dat een redelijk gezond persoon in de Filippijnen naar een ziekenhuis gaat om er horizontaal weer uit te komen.

En zo kwamen er in dit huwelijk binnen twintig jaar twaalf kinderen. "Als ik het over kon doen, zou ik stoppen na nummer drie", geeft Santos, die amper tanden over heeft, eerlijk toe. Altijd sappelen, altijd zorgen. Van de dokter mag zij niet meer zwanger worden. Hoe pakt het echtpaar dat aan? "Mijn man is nu 66. Na zijn werk is hij zo moe, dat hij direct in slaap valt." De buren die alles kunnen horen, lachen vrolijk mee.

Santos heeft één jaar lager onderwijs gehad en is het schoolvoorbeeld van hoe armen gevangen blijven in hun wereldje. Ze heeft wel van het wetsvoorstel gehoord. "Maar wat het precies inhoudt weet ik niet. Het lijkt me wel goed als scholen gezinsplanning gaan onderwijzen", meent zij.

Zoals Marites Santos zijn er velen. Verstoken van goede zorg, informatie en onderwijs; hun kinderen kunnen de armoedecyclus evenmin doorbreken als die van wasvrouw Santos.

Een paar uur rijden verderop in de hoofdstad Metro Manila legt hoogleraar Sylvia Estrada Claudio op de groene campus van de nationale universiteit het doel van de wet uit: "Sterfte van moeder en kind verlagen, goede voorlichting geven, mannen betrekken bij gezinsplanning. Maar bovenal gaat deze wet over rechtvaardigheid voor arme vrouwen. Want ondanks alle publieke weerstand heeft een bemiddelde Filippijnse in de praktijk allang toegang tot bijvoorbeeld anticonceptie, kankeronderzoek en tot goede zorg na geweld. Het zijn de arme vrouwen die sterven aan zwangerschap of illegale abortus, het zijn de arme jongeren die geen seksuele voorlichting krijgen en te jong zwanger worden."

Estrada acht een nationale wet nodig omdat tot nu toe elke gemeente zijn eigen beleid kan vaststellen. Zo deed de pro-life burgemeester van Manila in 2000 voorbehoedsmiddelen in de ban. "Vrouwengroepen en apotheken mochten die niet meer verstrekken. Verderop in Quezon kon het wel. Dat is te willekeurig." In 2001 verbood president Gloria Arroyo de morningafterpil na druk uit de kerk.

"De katholieke kerk doet niet aan gezinsplannen maar aan gezinsplanten", schampert dominee Rene Escala van een baptistenkerk uit Lubao. Als protestant van de evangelische richting is hij zwaar in de minderheid in dit land met ruim tachtig procent katholieken, maar net als de kerk fel tegen de wet. Het verschil is dat hij wel gezinsplanning bepleit. Voor katholieken is elke baby een engel, zegt hij: "Bij elk kind krijgen de ouders cadeaus, met kerst kunnen zij bij de peetouders geld halen. De kerk bevordert met die bevolkingsaanwas de armoede. Wij zijn het enige land in Azië waar het slecht mee gaat."

Zijn arme vrouwen zoals wasvrouw Santos die kinderen baren of het niets is, en daarna ontdekken dat ze hen amper kunnen voeden, nou dom? Professor Estrada: "Nee. Ook armen willen hun gezin plannen en toegang tot gezondheidsdiensten. Misschien hebben zij niet de goede informatie, of zijn voor hen condooms en de pil te duur. De wet regelt daarom dat de regering geld opzij zet voor gratis anticonceptie. En vergeet niet dat in Filippijnse gezinnen mannen de dienst uitmaken. Vrouwen moeten aan hun wensen voldoen, maar worden wel verantwoordelijk gehouden voor anticonceptie en de kinderen".

Ministeries, de anti-armoede commissie, mensenrechtencommissie, vrouwencommissie, allemaal staan ze achter dit wetsvoorstel. Uit enquêtes blijkt dat zelfs veel katholieken deze wet ingevoerd willen zien.

Waarom heeft de ultra-conservatieve katholieke kerkleiding toch zo'n invloed op de politiek, dat nog steeds niet zeker is óf de wet erdoor zal komen? De verklaring voor de macht van de bisschoppen ligt deels in de structuur van het land waar een paar honderd families politiek en economisch de dienst uitmaken, en familieleden bij toerbeurt de verkiezingen voor diverse posten winnen. Wat 'het volk' denkt, interesseert hen weinig. Wel zijn ze van oudsher verstrengeld met de kerkleiders.

Sommigen volgen gewoon het standpunt dat hun moeder of vader innam, alsof het om een familiebedrijf gaat. "In het parlement zitten extreem-rechtse fundamentalisten die vrezen dat de wet uitloopt op een abortusdebat. Zo is er een senator van boven de tachtig jaar, die minister was onder dictator Marcos, en wiens vrouw ambassadeur bij het Vaticaan is geweest", zegt Estrada. Zij benadrukt dat abortus is uitgesloten van het wetsvoorstel, omdat het dan onhaalbaar zou zijn geweest.

"Bij de groep orthodox katholieke parlementariërs zitten ook jongeren. Ik ken vrouwen die zich voordoen als streng religieus, maar die zelf wél seksueel actief zijn." Daar heeft Estrada niets op tegen. Wel heeft zij moeite met de hypocrisie van hen die het stemadvies van de bisschop volgen, maar zelf niet volgens de regels van de kerk leven. Zo stelde president Arroyo (2001-2010) zich ook achter de kerkleer tegen anticonceptie, terwijl ze zelf de pil gebruikte.

"Anderen zeggen 'ja' tegen de pro- én contralobby en wachten af wat voor hen het gunstigst is op het moment van stemming. Zij willen voor de volgende verkiezingen de macht en het geld van de kerk naast zich." Met collectes en giften van particulieren, en middels talloze dure elitescholen haalt de kerk veel geld op. Arroyo gaf vijf bisschoppen een dure auto. Toen huidig president Benigno Aquino het waagde zich vóór de wet uit de spreken, dreigde de kerk hem in de ban te doen.

Mede door de sterke katholieke invloed heeft de samenleving een 'heel puriteinse en negatieve houding over seksualiteit', vult Estrada aan. Tegelijkertijd is er die bloeiende seksindustrie. Hoe is die combinatie mogelijk? "Ha, mijn promotieonderwerp: concepties van vrouwelijkheid en mannelijkheid in de Filippijnse psyche", roept Estrada. Kort samengevat: seks is gevaarlijk en vies, maar mannen hebben nou eenmaal een sterke aandrift, die zij kwijt moeten.

Maar hoe kan de kerk toekijken als zoveel kinderen in de seksindustrie belanden? "Er zijn te veel arme kinderen. Moeders redden het niet, als het nodig is verkopen zij hun baby. Mensenhandel is trouwens meer dan armoede. Het heeft ook te maken met machteloosheid van vrouwen, en een samenleving die seksualiteit niet met liefde verbindt."

In Olongapo meerden decennialang schepen aan bij de voormalige Amerikaanse marinebasis Subic Bay. Er werkten tot de sluiting in 1991 in het stadje 16.000 prostituees, en nog steeds is dat de belangrijkste industrie. Alma Bulawan verhaalt hoe zij en vele collega's in rustige tijden in de kerk baden om de komst van een marineschip. "Als die duizenden Amerikanen aan wal kwamen, ging niemand meer naar de kerk en klaagde de priester", lacht zij. In haar seks- club stierven destijds drie collega's aan een illegale abortus.

De familie Escala was toen katholiek en verhuurde haar souterrain aan drie prostituees. Zoon Rene en zijn broertje waren misdienaars. Maar in 1992 werd de familie baptist. Nu is Rene dominee in zijn eigen Lighthouse Bijbelkerk. "Het is in de katholieke kerk heel makkelijk om een zonde te begaan, je kunt die zo weer afkopen", zegt moeder Medelina Abella Escala (66).

De hele familie is fel tegen het wetsvoorstel. Wie weet wat daar allemaal van komt: abortus, het homohuwelijk, tienjarigen die in de klas condooms krijgen te zien en daarna zelf willen experimenteren. "De kerk moet ouders en jongeren onderwijzen in abstinentie. Gehuwden mogen wel de pil of condooms gebruiken, maar jongeren en vrijgezellen niet", zegt oma Escala. Een kleindochter komt binnen en groet de ouderen op traditionele wijze: ze brengt hun hand naar haar voorhoofd en buigt er licht bij. De dertienjarige heeft een gelofte afgelegd om tot haar huwelijk kuis te blijven, de manier waarop volgens oma baptisten aan gezinsplanning doen.

Het lijkt niet reëel om van tientallen miljoenen jongeren te verwachten dat ze geen seks hebben, terwijl het aantal tienerzwangerschappen juist stijgt. Er is een minderheid religieuzen die van het kerkstandpunt durft af te wijken. Zoals deze gepromoveerde katholieke non uit Manila met een lange staat van dienst in de bevrijdingstheologie: "De meeste katholieken gebruiken al anticonceptie. Het zijn vooral de arme vrouwen die hulp nodig hebben, voor hun eigen gezondheid en om hun gezin meer kwaliteit van leven te geven. Overbevolking is een groot probleem. Voor de economie en voor het milieu. Zo doorgaan betekent nog meer lijden voor de armen", zegt zij. Zuster 'Anna' geeft haar visie anoniem. "Want anders word ik geëxcommuniceerd."

Ook op de gevoeligste vraag geeft zuster Anna zonder haperen antwoord. Hoe kan de kerk zoveel kindprostitutie toestaan? "Geloof eindigt, waar je maag begint. Voor ouders is sekswerk gewoon 'werk'. De consequentie van het kerkstandpunt is dat te veel kinderen zonder zorg opgroeien. Het motto is 'pro leven' maar in realiteit is het alleen maar 'pro geboorte'. Wat er daarna gebeurt, daarin is niet voorzien."

Pil noch condoom voor arme vrouwen
Zes jongens van de middelbare school 'Kindje Jezus Academie' in Manila kregen dit jaar hun diploma niet omdat zij op Facebook foto's hadden geplaatst waarin het leek alsof ze elkaar kusten. Een rechter verwierp het besluit van de Sint Theresa middelbare school in Cebu om meisjes die in bikini op Facebook stonden te schorsen. Zij kregen hun diploma wél.

Wat andere voorbeelden van de invloed van de katholieke kerk: de Filippijnen is het enige land waar echtscheiding nog verboden is. Legalisering van abortus is onbespreekbaar. Toch worden jaarlijks zo'n half miljoen abortussen gepleegd, door 'herbolario's' (kruidendoktors), 'hilots' (die een pijnlijke diepe massage geven), inbrengen van voorwerpen en het onderhands verkochte medicijn misoprostol dat weeën opwekt. Moedersterfte is hoog.

Filippijnse vrouwen hebben gemiddeld één kind meer dan ze zouden willen, voor arme vrouwen is dat twee, voor rijke vrouwen 0,3. Hoe armer de vrouw, hoe kleiner de kans dat zij consequent voorbehoedsmiddelen gebruikt. Veel gehuwden willen de komende twee jaar geen kind maar gebruiken toch geen anticonceptie, aldus vrouwengezondheidsgroep Likhaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden