Column

Het apenhok van de recente geschiedenis

Demonstratie in Los Angeles op 5 december. Beeld afp
Demonstratie in Los Angeles op 5 december.Beeld afp

Ooit kon je via de korte golf in de auto naar de BBC luisteren, dat was niet altijd goed voor de rijvaardigheid, maar wel interessant. Zo belandde ik, het moet 2006 geweest zijn, in een programma over Ota Benga, een pygmee die aan het begin van de vorige eeuw vanuit Congo naar Amerika was gebracht om geëxposeerd te worden op de Wereldtentoonstelling van St. Louis en die vervolgens - het verhaal werd met de minuut gekker - in het apenhok van de dierentuin in New York terecht was gekomen.

Hij was na protest van zwarte predikanten - "Wij denken dat wij het waard zijn te worden gezien als menselijke wezens, met zielen" - uit zijn kooi gelaten en overgebracht naar een zwarte gemeenschap in Virginia, waar hij zich in 1916 met een revolver van het leven beroofde. Toen ik dit hoorde, was ik bezig met de voorbereidingen van een boek dat 'Nootmuskaat' moest gaan heten, maar het verschijnsel van de tentoongestelde mens verdrong de kruidenhandel. Na enig tegenspartelen gaf ik me over aan dit nieuwe onderwerp, wat uiteindelijk resulteerde in de roman 'De inboorling'.

'Missing link'
Al snel kwam ik erachter dat Ota Benga niet de enige mens was die te kijk was gezet. Vanaf de tweede helft van de negentiende tot ver in de twintigste eeuw kwam dit voor, ook in Nederland. De Wereldtentoonstelling van 1883, op het Museumplein in Amsterdam, beschikte over een circustent waar 28 Surinaamse 'inboorlingen' tentoon werden gesteld. Ze golden als de mogelijke missing link tussen aap en mens, en werden niet al te vleiend beschreven: 'De Boschnegers zijn over het algemeen vadsig en lui, staande gebleven op den laagsten trap van ontwikkeling.'

Het is lang geleden, maar niet voor iedereen. Niet voor de kleindochter van twee van de 28 tentoongestelden die me vertelde dat tussen haar grootouders een liefdesrelatie was ontstaan tijdens het verblijf op het Museumplein. Niet voor de Surinamers die zich ook nu nog tekortgedaan voelen en zichzelf omschrijven als 'nazaten van tot-slaaf-gemaakten'. Hoe lang moet het duren voor de herinnering niet meer steekt? Dat verschilt van persoon tot persoon en van groep tot groep, buitenstaanders kunnen daar niet veel zinnigs over zeggen, maar het is duidelijk dat het heden in hoge mate bepaalt hoe het verleden wordt beleefd.

Groot nieuws
In de nazomer van 2008, toen Amerika langzaam maar zeker in de ban raakte van een zwarte presidentskandidaat, was ik in het zuidwesten van Georgia, en daar ontmoette ik een man die nog precies wist hoe zijn moeder - het was in het begin van de jaren vijftig - thuiskwam met groot nieuws: voor het eerst in haar leven had een blanke haar de hand geschud!

Alma Jackson - zo heette de man - wist ook nog als de dag van gisteren wat erop was gevolgd. De blanke die zwarten de hand schudde, was de leider van de landbouwcommune Koinonia, en Jackson ging daar werken. Een schandaal: rassenmenging, en dat op christelijke basis. Eerst zette de Ku Klux Klan een brandend kruis bij het erf van zijn moeder, vervolgens staken ze het huis in brand, daarna werd Koinonia het doelwit van geweld, tot beschietingen aan toe. De terreur werkte, in 1963 bestond de gemeenschap uit nog maar vier personen.

1883, 1916, 1963 - het zijn willekeurige momenten, waar ik toevallig mee in aanraking kwam. Maar ik kan ze niet uit mijn hoofd zetten nu er in binnen- en buitenland weer gretig gedebatteerd wordt over zwart versus wit. Lang geleden? Niet voor iedereen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden