Het ANC en de rol van de toeschouwer

In Zuid-Afrika is alles in beweging, nu de apartheid afbrokkelt en het land zich langs de rand van een burgeroorlog spoedt naar een democratische samenleving. Geen wonder dat ook kunstenaars in rep en roer zijn. Vroeger was het simpel: binnen het land was de censor de baas, in ballingschap kon kunst in vrijheid gedijen. De dichter Wally Mongane Serote, hoofd cultuur van het Afrikaans Nationaal Congres, was de motor achter de exilkunst. Nu ligt de Zuidafrikaanse cultuurminister in spe overhoop met kunstenaars, die op eigen benen willen staan.

Dinsdagavond legde Serote in de Amsterdamse Balie uit, wat er mis is met het National Arts Initiative. Het onlangs opgerichte NAI stelt zich onafhankelijk van het ANC op en verwijt Serote's Cultural Department dat het 'de kunsten probeert te manipuleren op manieren, niet zo heel anders als de vroegere heersers'. Aan het NAI mogen culturele groepen en individuen deelnemen (ook indien actief onder de apartheid) maar geen politieke partijen: dag ANC dus. Serote is boos: zijn beweging speelt een belangrijke rol in het afbreken van de apartheid en is daar nog niet meer klaar. Volgens hem is het ANC trouwens geen politieke partij, maar een bevrijdingsbeweging - op het eerste gezicht een lichte vorm van draaikonterij: aan de ronde tafel-onderhandelingen over de toekomst gedraagt het ANC zich terecht zonder blikken of blozen als een van de belangrijkste politieke partijen van het land.

Maar er is meer aan de hand. Serote heeft als geen ander deelgenomen aan de discussies over de culturele toekomst van ZuidAfrika. Die gedachtenwisseling vond nogal eens plaats in dezelfde stad waar hij deze week in de verdediging ging: in 1974 in De Populier, in 1982 in De Balie (en in Gabarone in Botswana), in 1987 in Bellevue. Hier formuleerden honderden Zuidafrikaanse kunstenaars in ballingschap en zij die 'binnen' woonden hun ideaal van de vrijheid van kunst in een multiculturele maatschappij. Serote is zoveel jaar later niet boos, hij is woedend over de aantijging van manipulatie. “Het ANC wil geen enkele kunstenaar controleren. Ik ben dertig jaar schrijver, iets korter ANC-lid. Nog nooit is mij opgedragen hoe en wat ik moest schrijven. Als iemand van jullie mij het tegenbewijs levert, zeg ik mijn lidmaatschap onmiddellijk op.”

Zolang er in Zuid-Afrika nog geen democratie is, moet het ANC betrokken worden bij culturele activiteiten, meent hij. Er zijn op dit moment teveel krachten die het democratische proces ondermijnen. “Tijdens onze onderhandelingen voor een democratie voelen we een constante dreiging: wat moeten we doen als er een coup wordt gepleegd, of een burgeroorlog uitbreekt zoals in Angola of Mozambique? Daarom heeft het ANC bondgenoten nodig.” Hij kan zoveel zaken opnoemen die nog moeten worden opgelost:

“de taal, de kunsten, symbolen en culturele instituten. Welke kleuren moet de vlag hebben? Welke monumenten moeten ons een gevoel van trots geven en welke straatnamen onze cultuur weerspiegelen? Hoe kunnen we zorgen dat er van 80 jaar zwart verzet in de musea iets te merken is? Over zaken als deze is consensus van levensbelang. Wij zijn ons er terdege van bewust dat een foute beslissing op dit gebied een burgeroorlog in de hand werkt.” De spreiding van bibliotheken (afwezig in de townships), de subsidies voor opleidingen: “Moeten we al die beslissingen overlaten aan 'professionals' in de kunsten? Moeten we tegen ze zeggen: beslis zelf maar of je Zulu-dansen integreert in de gevestigde dansvormen. Moeten we de taalkwestie aan hen overlaten? Stel dat ze twee 'zwarte' talen aanwijzen als nationale talen. Of nog erger: alleen het Engels en het Afrikaans. Dat zullen mensen niet pikken.”

Het NAI staat onder leiding van de schrijver en hoogleraar literatuur Njabulo S. Ndebele. Hij heeft met Serote in Amsterdam en elders gedroomd van en gesproken over het andere ZuidAfrika. Op die bijeenkomsten was er alle vrijheid van spreken. Maar er was ook altijd wel enige commotie over wie wel en wie niet onder auspicien van het ANC mocht meespreken. Met name Ndebele hekelde reeds in het begin van de overgangsfase angsthazerij: weerde de Cultural Desk van het Verenigd Democratisch Front (toen het ANC nog verboden was z'n openbare tak) niet te gemakkelijk de kunstenaars die hun 24 karaatsgehalte niet konden bewijzen?

Serote snapt het best, dat het publiek dinsdag in De Balie - net als hijzelf - de onafhankelijkheid van kunstenaars vanzelfsprekend vindt. “Ik proef bij jullie een grote mate van tolerantie en rechtvaardigheidsstreven. Die gevoelens zou ik ook graag hebben, maar ik ben niet opgegroeid in een vrije maatschappij. Mijn geschiedenis is er een van oorlog, enkel en alleen oorlog.” Niemand hoeft bang te zijn voor betutteling, maar het ANC vindt Zuid-Afrika nog lang niet vreedzaam genoeg om het bondgenootschap met kunstenaars zomaar op te geven. Verbitterd: “De enige die ons altijd heeft buitengesloten is het regime. En het wrange is dat we nu alweer worden gedwongen in de toeschouwersrol.”

De aarzelingen van Serote zijn te begrijpen. Maar subsidiestromen, de vestiging van bibliotheken, ze vallen onder de infrastructuur die het ANC en andere partijen zullen moeten vormgeven. Het ANC zal moeten wennen aan deze nieuwe rol. Daarmee is niet uitgesloten dat een politieke partij onder kunstenaars bondgenoten vindt. Wat staat het ANC in de weg om het NAI uit te nodigen samen met Serote en zijn Department oplossingen te bedenken voor de taalkwestie, museumcollecties, het opdelven van het culturele erfgoed, de culturele ontplooiing van de zwarte bevolking? Het ANC wordt door de onafhankelijke kunstenaars allerminst gedwongen in de toeschouwersrol. Van een toneelstuk, een concert, een expositie allicht. Maar zoals het ANC - terug uit ballingschap - op bewonderenswaardige wijze de macht en het compromis niet schuwt, zo kunnen kunstenaars niet vroeg genoeg de samenleving doordesemen met hun onafhankelijkheid en hun kritiek - als het moet ook op het ANC.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden